Эртыше идалыкым иктешлен…

Анач - мыланна тӱвыра рӱдер, чыланнам ушышо ял. Ончычат тыге лийын, кызытат тыгак. Тачысе кечынат Аначыште шочын-кушшо палыме еҥ ятыр уло. Тиде тӱнямбал кӱкшытан спорт мастер Валентина Васильева-Байгильдина, Свердловск областьын заслуженный строительже Вячеслав Сайтаев, мурызо Татьяна Умурбаева да молат. 

А ял озанлык пашаеҥым, нефтяникым, туныктышым, медицина пашаеҥым шотлен пытарашат ок лий. Нуно Анач ялын лӱмжым кӱшнӧ кучат. 

Ялын теҥгечысе, тачысе да эрласе илышыж нерген ял староста каласкалыш. 

«Икымше вер - ял калыкын илышыштыже икымше курык вуйыш кӱзымаш, - манеш Вадим Шайхулов. -  Ялнам йӧратен, пагален, тӱзландарыме пашанам аклымаш да умбакыжат тыршаш ӱжмаш, шонем. Анач ял - пустыньысо оазис огыл. Ару, тӱзык ял-влак районыштынат ятыр да Ош Виче вес велсе Пӱрнӱш, Кыргыз, Ушмен, Керемет, Пураял, Маняк ял-влакат шке семынышт ойыртемалт шогат. Кӧ курык вуйыш кеч ик гана кӱзен, пала: ончылнет улшо курыкыш «кӱкшӧ» манын кӱзет, а умбалнырак - вес курык, эше кӱкшырак. Садлан чарнен шогалман огыл, корным ошкылшо еҥ сеҥа.

Мыйым ял старосталан сайлаш ондак вӱд пучым пышташ траншейым кӱнчымӧ годым кольмым нӧлтал йӱкленыт. Вара веле ял сходышто М.П. Дмитриевын темлымыж почеш тыгай йодышым тарватеныт. Ял староста лиймаш - оксала шуктымо паша огыл, садлан конкуренций, «Мый лиям» манын кычкырыше ыш лий.

Ялна йыр памаш ятыр гынат, «Плотникын товарже уке» манме семын, ял уремлаш вӱдым пуымо проблема эре ончыл верыште шоген да шога, молан манаш гын «Вӱд деч посна ни тышке, ни тушко». Садлан икымше пашанам памашым тӱзландарымаш гыч тӱҥална. Ялыш вӱд Чаке ферма деч вара толын. А тушко намийыше пуч ала-молан тыгылен, петырнен. Анач калык телылан колонкысо вӱд деч посна кодын кертын. Тыге вӱд пучым пышташ корем тайылыште шӱдӧ метр наре траншейым кольмо дене кӱнчаш перныш. Ял калык рӱж лекте. Запас насосымат калык деч оксам поген нална, вашталтышна. Чылажат куштылгын лийын огыл - южгунам тӧра-влак денат, еҥ-влак денат ӱчашаш логалын.

Изуремыштына вӱд пуч тоштемын ыле. Урем аҥысыр, вӱд пуч - коштмо корно йымалне. Арня - кок арня гыч шӱтлышӧ трубам кӱнчен тумыштенна. Урем дене техника коштын ок керт, кӱнчымӧ вер ок пу. Мом ышташ? Адак сходым поген, каҥашен, кугуремыште илыше-влакын пакчаштым иземден, саварыштым 4,5 метрлан пурташ лийна. Шоналтыза, кӧ вигак шке пакчажым иземдаш келша? Ойлен, умылтарен, тиде проблемымат решатлышна. Пуртен, тӧрлен, у саварым шогалтышна. Электротул меҥге-влакым тӱрыш налын, траншейым пече тӱр дене кӱнчен, у пучым пыштышна. Ик лӱдыкшӧ ужашым шагалемдышна. Вес ийлан тидын шотышто эше икмыняр паша вуча. Тыгак, корным тӧрлен, нӧлталын, изуремеш ошмам пыштышна, кугуремын корныжымат тӧрлышна. Чыла пашанамат, калык дене мутланен, тӱшка вий дене шуктена. Икте-весым ваш колыштын, умылен ыштена маннем.

Анач гыч Чакыш лекме корнымат, памашеш кугу диаметран трубам пыштен, корем кок велым бульдозер дене шӱкен, кеҥежым кошташ лийшашлыкым ыштышна. Клуб кӧргым артист-влаклан выступатлаш йӧнештарышна, уке гын вургем вашталташат йӧн уке ыле. Мут толмашеш, ял клубын «калык» лӱмым нумалше «Ош Виче сем» коллективше уло. Ӱдырамаш-влакын икоян улмыштлан, тыршымыштлан, мастарлыкыштлан, шочмо марий калыкыштым йӧратымыштлан кӧра илыше ансамбль ятыр ий кугу пашам шукта. Районысо мероприятийлаште, яллаште шке мастарлыкышт дене калыкым куандарат. Клубым ачалыме деч вара район вуйлык-влак, «Марла тывырдыкда умбакыжат илыже» манын, гармоньым пӧлеклышт. 

Субботник-влакымат ятыр эртарена. Кеҥежлан кок-кум гана корно тӱрым, вӱд башня воктелым, шӱгарлам эрыктена. Мо ышталтын гынат, чыла верысе, район администраций дене каҥашен шукталтеш. Верысе нефтяник-влак денат мутланена, нунат полшат. «Возын кодмеш, лӱен код» маныт татар-влак, а ме «Йодмылан умшам огыт пере» манына. Кушто, могай йӧн уло гынат, кучылташак тыршена.

Район вуйлык-влакат «Тол, могай проблемет уло, полшаш тыршена. Тый шкаланет ушкал налаш от кошт вет, ял калыкетлан йодат» маныт. Конешне, утыжым еҥлан огыл, шке вийлан ӱшанена. Теве корным тӧрлаш, траншей кӱнчаш, ошмам кондаш бульдозерым, экскаваторым ваш мутланен келшен кондыктенна.

Шкеже вахта йӧн дене ыштем, садлан шуко пашам ялысе 7 еҥ гыч шогышо актив шукта. Калыкат, еҥлан огыл, шкенан яллан вет манын, рӱж полшаш лекташ тырша. Анач ялнам йӧратат, ваш пагалат.

Эше ял калыкын чон пуэн шуктымо пашажлан, шӱгарла йыр печым уэмден, инструмент кодаш будкым шогалтымым шотлем. А чыланнанат тӱҥ пашана - калык деч оксам поген, ял покшелан шке вий дене Шочмо элым аралыше-влаклан шогалтыме стела.

Аначыште шочын-кушкын, ӧрдыжтӧ илыше-влакын ялыштым йӧратымыштым, тургыжланымыштым иктешлыше пашалан кумда, поро кумылан В. Сайтаевын «Анач, мый тыйым йӧратем» арт-объектшым шотлем. Тудым, илыме верыштыже ыштен, Аначыш конден шогалтен. Каласаш кӱлеш, Вячеслав Никитыч - Свердловск областьын заслуженный строительже, ялнан патриотшо. Тыгай айдеме дене кугешнышаш огынал мо? Вуй савен, рахматым каласена. Тиде кум ий жапыште, паледа, мом умылышым? Айдемын порылыкшо, кумда чонан улмыжо, «Поян лиям гын, ыштем, пуэм ыле» маныт, шонат гынат, нимынярат оксагалтажын кӱжгытшӧ деч ок шого.

Шуко пашам ыштенна, ыштышашна эше шукырак. Районысо марий яллаште мемнан чимарий йӱлана дене кылдалтше вер-влак улыт. Ожно Шелык олмо, кумалтыш вер-влак, ото лийыныт, кумалыныт, йӱлам кученыт. Калыкнам иктыш ушышо, культурым, йылмынам аралыше вий лийын, а таче, олмыштым палена гынат, ик ялыштат тиде уке. Мыйын шонымаште, йӱланам пӧртылтымӧ пашам тӱҥалаш кӱлеш. Мыланна, мутлан, Анач кандашияш школын олмыжо - кажныланна юзо вер. Да, школжо пытен, но олмыжым ял калык кӱсото олмо семын онча. Тиде верым эрыктен, тушто ял пайрем-влакым, сабантуйым эртараш сай ыле. Но... тиде верым 90-ше ийлаштак ужаленыт улмаш. Пытараш, ужалаш вашке лиеш, а теве пӧртылташ нелырак. Иктаж гана тиде йодышымат решатлена, Анач школ олмым ялын эн мотор верышкыже савырена манын шонена.

Теве тыгай шонымаш да ӱшан дене илена. Ӱшаным йомдараш ок кӱл да тиде ӱшаным шукташ кечын мом-гынат чарныде ышташ кӱлеш. Анач калык таза шонымашан, виян, садлан, шонымашкына шуына гын, илышна эше саемшаш».

А мыланна ял старосталан да калыклан, таза-эсен лийын, умбакыжат пырля, келшен илаш да поро пашаштым умбакыже шуяш тыланаш гына кодеш.