Радий Хабиров Салават Юлаевлан памятникым уэмдыме нерген

Тиде кечылаште цехыште кугу комиссий лийын, тудо икымше тылзылаште реставрацийым ыштыме пашам иктешлен. Лектышыже куандарыше огыл: монумент путырак чот тоштемын. Кӧргыштыжӧ чыла шӱйын, южо ужашыже-влак ойырленыт, чойн мучко шелше-влак палдырнат. Памятникым тӧрлаш огыт тарване гын, тудо вашке гыч йӧршын шалана, да ме тудым эрелан йомдарена ыле. 

Мом ышташ? 

Паша начар гын, мом ыштыман? Тыште кок корно уло: икымше - мо кузе уло, реставрацийым тыгак ышташ. Но реставратор-влак ойлат: материал верын-верын чот вичкыжемын, садлан памятникын тӱжвалжын 60-70 процентшым чойн гыч уэш велман, тӱжвал тӱсшым арален коден, памятниклан келге, тичмаш переработкым ыштыман. Мо удаже, тыгодым тошто чойнын кумшо ужашыже аралалт кодеш, но тудат начарештын, шелышталтеш. Тыгай памятник мыняр жап шоген кортмым каласаш неле. 

Кокымшо корно - бронза гыч тӱрыснек тыгай памятникымак ышташ да ончычсо олмыш вераҥдаш. Бронза ок рӱдаҥ, коррозийым чытышан, 200-300 ий шога. Конструкций куштылгырак лиеш, но тыгодым кызытсе деч ятырлан кужашрак чыта. 

1947 ийласе архив документ-влакым ончалмеке, республикым вуйлатыше рашемден: монументым ончылгочак лач тудо материал гыч ышташ палемденыт улмаш, но элыште жап нелырак лийын, металлым космический промышленностьым вияҥдаш аныкленыт да тидлан кӧра бронзым чойнлан алмаштеныт. «Мыйын шонымаште, тек мемнан специалистна, еҥ да мер организаций-влак тудын дене мом ышташ кӱлмӧ шотышто шонымашыштым каласат», - манын Радий Хабиров. 

Памятникын оригиналже дене мо лиеш?

Эксперт ден мер пашаеҥ-влак кокымшо корным ойырат гын, йодыш шочеш: икымше памятникше дене мом ышташ? 

«Тиде тӱвыра наследийын объектше. Тудымат чумырен  аралыман. Мардеж логалмым, климат, температур вашталтмым шотыш налын, тудым Уфаште иктаж вере шогалташ да, еҥ-влак миен ончен кертышт манын, ӱмбачше янда дене петыраш лиеш. Тыгай шонымашат ушышто пӧрдеш», - рашемда Радий Хабиров.

Умбакыже кузе?

Кеч-могай корным ойырат гынат, памятник шке постаментышкыже пӧртылеш. Республика вуйлатыше тидыже 2027 ий апрельыште лиеш манын увертарен. Тудо жаплан памятник йырысе паркымат моторландарат.

«Постамент шогымо кӱкшакам саемдена, йырым-йырысе вер-шӧрымат шотыш кондаш кӱлеш. Садлан ме тиде сомыллан шийвундым ямдылена да эркын-эркын площадьыште кӱлеш сомылым шукташ тӱҥалына», - увертарен вуйлатыше. Радий Хабировын мутшо почеш, ончыкыжым памятникым посна (специализироватлыме) структура ончаш, эскераш тӱҥалеш.  

ЭКСПЕРТ-ВЛАКЫН ОЙЫШТ

«Мый Салават Юлаевлан памятникым лишыч ужынам, кучен онченам, чынжым каласымаште, тудо уда состоянийыште улеш. Тиде мемнан калыклан да пӱтынь Башкортостанлан ойган увер. Тудлан реставрацийым ыштымаш - пеш кӱлешан сомыл, ме тидын дене келшена. Конешне, тудым саемдыман да, пӱрен гын, 2027 ийыште ме тиде верыште уэмдыме памятникым ужына»,  - ойла Башкир-влакын тӱнямбал курултайыштын исполкомжым вуйлатыше Юлдаш Юсупов. 

«Памятникым тӱрыснек але иктаж ужашыжым вашталтыме случай-влак историйыште вашлиялтыт. Мутлан, 2024 ийыште Новокузнецкыште палыдыме салтаклан 1947 ий годсо бетон памятникым бронза гыч ыштымылан алмаштеныт. Йот эллаштат тыгай опытым кучылтыт: Италийыште 2024 ийыште Милан пӧртын мрамор гыч ыштыме тоштемше статуйжым тугайланак алмаштеныт. Конешне, тыгай пашам шуктымо годым тӱвыра наследий нерген федеральный законым шотыш налман, документацийым чын ямдылыман историй да тӱвыра экспертизым эртарыман», - каласен БР тӱвыра наследийын кусаркалаш лийдыме объектше-влакым аралыме да кучылтмо шотышто научно-производственный рӱдерын директоржо Данир Гайнуллин.

«Тиде памятник чынжымак чот тоштемын. Титакан-влакым кычалаш арам да вараш кодынна. Мемнан национальный геройналан да кугыжаныш символлан памятникым лӱмын поген налыныт да пӧртылташ огыт шоно манме теорийлан, тыгак памятникым демонтаж деч посна тӧрлаш лийме йӧнлан мый ом ӱшане. Пытартыш экспертизым вучена. Ик корныжо тыгай: Тавасиевын тӱҥалтыштак бронза памятникым ышташ шонымо ойышкыжо пӧртылаш. Тӱрыснек тугайымак велаш. Да, нимом ончыде, 2027 ийыште шошым тудым ончычсо олмышкыжо шогалташ», - ойла Башкортостан Республикысе Кинематографист-влак ушемын вуйлатышыже Зухра Буракаева.