Башкирийын парымже кугу - тиде чын але шоя?

Айста ончалына, мемнан «парымна» кушеч погына? Парымын пелыж деч шукыракше - тиде 42,2 миллиард теҥге бюджетный кредит-влак. Кокымшо верыште - республикын лукмо облигаций-влак, 21 миллиард. Кумшо верыште - гарантий-влак, 7,9 миллиард. Эн шергаканлан шотлалтше банк кредит-влак республикын уке улыт! 

Мо тыгай кугыжаныш гарантий? Тиде кунам компаний кредитым налеш, а поручительже - республика. Мемнан ситуаций тыгай: «Республикысе коммунальный компаний» Уфаште Забельелан вӱд пучым чоҥа, а правительство инвестор шке обязательствыжым шуктымо шотышто гарантийым пуа. Республика тидлан оксам кучылтын огыл, но бухгалтер документ-влак почеш тиде парым «кагазыште». 

*Облигаций - тиде, рушла каласаш гын, «долговые ценные бумаги». Мутлан, компанийлан миллион теҥге окса кӱлеш, тудо 500 теҥгеаш кок тӱжем облигацийым луктеш. Еҥ-влак нуным налыт да тыге шке оксаштым кӱсынеш пуат, олмешыже тылзе еда але кварталлан ик гана шкеныштын процентыштым налыт. Облигацийым элын чыла гаяк регионжо луктын, вес семынже тиде «кужу окса», нунын дене процент коммерческий банк-влак деч ятырлан ӱлышрак. 

*Эн оҥайже - тиде «бюджетный кредит-влак», нуно чыла парымнан пелыж деч шукырак улыт. Кум тӱрлӧ - «инфраструктурный бюджетный кредит», «специальный казначейский кредит» да «государственные гарантии с применением механизма инфраструктурных облигаций» маналтыт. Ойыртемыштым умылтараш огына тӱҥал, тыште тӱҥжӧ - Россий Правительство оксам кужу жаплан да пешат изи ставка дене (3%) пуа. Но тиде шийвундым пашадарлан, премийлан кучылташ ок лий. Окса илыме верым да молым чоҥымо инфраструктурым, тыгак инженерно-коммунальный сетьым ышташлан пуалтеш. Республикыште тиде шийвундылан Рыленко уремым да Пугачев лӱмеш уремыш развязкым, Кузнецовский затонышто школым чоҥат, Пугачев лӱмеш уремлан, Нефтекамскыште очистной сооружений-влаклан реконструкцийым ыштат, Ош Виче эҥер гоч арка гай кӱварым, Уфаште жилищно-коммунальный озанлыкын 24 объектшылан капитальный ачалыме пашам шуктат. Тиде оксалан Уфа лишне вашке вӱд пучым да канализацийым шупшыт. Вӱд лиеш - еҥ-влак шкаланышт шукырак пӧртым чоҥаш тӱҥалыт, а эше школым да больницым чоҥаш лиеш, район илаш тӱҥалеш, кевыт, офис да производство почылтыт.

«Нине предприятий-влакын пашаеҥыштын парышышт, еш-влакын парышышт - чыла тиде бюджетыш НДФЛ-ым тӱлымӧ дене пӧртылеш, кевытлаште да тӱрлӧ услугылан тӱлаш кучылтмо лиеш, нунат бюджетыш пурышо оксаш савырнат», - ойла РФ Правительство пеленсе Финанс университетын Уфасе филиалжын экономика, менеджмент да меркетинг кафедрыжын доцентше, экономика наука кандидат Рустем Камалов. 

Вес семынже, документ почеш тиде окса - парым, а илышыште - вес гана окса шукырак лийже манын, ончыкылыкыш вложений. 

Тидым умылашлан тыге таҥастараш лиеш: мутлан, банкыште кок айдеме ик идалыклан икгай процент дене 100 тӱжем теҥге кредитым налеш, кажныжлан тылзеш 10 тӱжем теҥге дене тӱлыман. Но иктыже тылзылан 30 тӱжем теҥгем, весыже тылзеш 100 тӱжем теҥге оксам ыштен налеш. Кӧлан кӱсынжым тӱлен пытараш куштылгырак? Конешне, кокымшыжлан, вет тудо шке парышыжын луымшо ужашыжым веле пуа, а икымшыже - кумшо ужашыжым. Парым шотышто регион-влакынат тыгак -  кугытым огыл, а «процент почеш» парышын могай ужашыжым пуаш логалмым ончыман. 

Социально-экономический шымлымаш институтын пашаеҥже, экономика наука доктор И. Зулькарнайын каласкалымыж почеш, Российын бюджет кодексше дене келшышын, парым парышын 50 процентше деч кугурак лийын ок керт, а Башкирийын 1 сентябрьлан кызытеш 27,8 процент (списаний дене пырля эше шагалрак) шотлалтеш. Абсолютный цифра дене ончалмаште парымна кугу, но республикын парышыже тудым нимогай нелылык деч посна тӱлаш йӧным ышта. 

Сентябрь тӱҥалтыште РФ Правительство мыланна 4,3 миллиард теҥгем списатлен, тыге кугыжаныш парым 66,8 миллиард теҥге марте шагалемын. Федеральный правительство парымын кок кумшо ужашыжым списатлаш разрешитлен, но тидлан условий уло - тиде оксан 50 процентшым ЖКХ системым вияҥдаш колтыман. Вес семынже, республика тошто парым деч утлен, а жилищно-коммунальный озанлык модернизацийлан оксам налын.