Караидель районыш экскурсийыш миеныт

Эрдене ме, 57 еҥ, чыла шотыштат йӧнештарыме автобус дене Калтаса села гыч корныш тарванышна. Коклаштына ятыр ий райрӱдысӧ библиотека пелен пашам ыштыше «Кидмастар» клубын ӱдырамашыже-влакат ыльыч. Оҥай вер-шӧрым тиде гана шукыжо ешыштге ужын толаш кумылаҥыч. Путешествийыш мемнан дене пырля ӱмырым тазан шуяш полшышо рӱдерын Келтей ялысе филиалжын еҥже-влакат мийышт. 

Караидель район пӱртӱсыштӧ каналташ тӱрлӧ йӧным темла: тушто колымат кучаш, походышкат кошташ, мотор вер-шӧрым ончен савырнашат лиеш. 

Районысо историй да краеведений музей верланыме Байки села марте кайыме корнышто гид мыланна тӱрлӧ историйым каласкалыш. Байки - районысо ик эн тошто поселений. Ончыч села волостьын да районын административный рӱдержылан шотлалтын улмаш. Музей ончычсо школышто, 1897 ийыште чоҥымо кермыч зданийыште, верланен. Тудын йырысе вер-шӧрым пеледыш да кеҥежше-телыже ужарген шогышо пушеҥге-влак сӧрастарат. Музейым вуйлатыше Тагир Муниров учрежденийын историйже дене палдарыш, пашаеҥже-влак 20 ий жапыште могай корным эртымышт нерген каласкалыш. 

Музейыште «кистень» манме сар-курал арвер, пушкылан кучылтмо кӱ ядро-влак, кандаш лукан кир, чылвыр, 1800-шӧ ийласе тыгыде окса, эсогыл ӱдырамаш-влакын наганышт, мамонтын пӱйжӧ ден бивеньже, Байкисе стоянка гыч шун кӧршӧк да моло тӱрлӧ арвер улыт. 1820 наре экспонатым куд залыште вераҥденыт. Музей шулдыржо йымак вер-шӧрын поян тӱвыра да историй наследийжым чумырен. Тушто кажне экспонат - тиде тыглай арвер огыл, а историй, еҥ, событий, йӱла нерген каласкалыше «чонан» шарнымаш. 

Умбакыже ме Павловский водохранилищыш кайышна. Тудын серыштыже, мотор отро гай вер-шӧрыштӧ, кум велымат вӱд дене авыралтше «Звездный» каныме да тазартыме комплекс верланен. Тушто мыланна кечывалкочкышым ямдыленыт. «Москва» теплоход дене кондыштарымышт годым пеленна спорт да каныш шотышто организатор Леонид Байрамалов лийын. Кокымшо пачашыште верланыше столовыйышто мемнан пеш тамлын пукшышт. 

Умбакыже Тазалык йолгорнышто коштын савырнышна, пляжыш мийышна, воштончыш гай яндар вӱдеш йӱштылна. Леве, кечан игече канышлан сай йӧным ыштен. Экскурсовод деч пален нална: «Звездный» каныме рӱдер олмышто ожно Ельдяк крепость верланен улмаш. Сибирский трактым эскерыме шонымаш дене тудлан казак-влак 1730 ийыште негызым пыштеныт. Поселенийыште ныл шӱдӧ утла кудывече шотлалтын. Тушто тунам черке, школ верланеныт. Павловский ГЭС-ыш вӱдым колтымо годым казак-влакын крепостьышт вӱд йымалан кодын. Ял-влакымат вӱд авырен. 

Караидель районышто историйын шӱлышыжӧ поснак ойыртемалтшын шижалтеш. Мучаш марте шымлыдыме да тидлан кӧра шкешт деке ӱжын сымыстарыше акрет годсо еҥ-влакын стоянкышт, ожсо мавзолей-влак, каторжник-влакын Сибирьыш кайыме Екатерининский корнышт, «пугачевец» радамыш ушнышо-влакын имньыштын тавыме мланде, репрессийыш логалше-влакын спецпоселенийышт...  Арамлан огыл чыла тиде турист-влакым кумда элнан тӱрлӧ луклаж гыч шке декыже шупшеш. 

Караидель районыш оҥай экскурсийыш миен толаш сар да паша ветеран-влакын районысо Советыштым вуйлатыше Дамир Хузин йӧным ыштен.