Мÿндыр Венгрийыште пиалым муын

Шукерте огыл кидышкем Настян школышто тунеммыж годымак чумыраш тÿҥалме портфолио логале, а тушто тудын марий йылме да литератур дене чыла сеҥымашыже: олимпиадыште, сочинений конкурсышто сеҥымылан грамота, тауштымо серыш, возымо сочиненийже, почеламутшо, Венгрий гыч колтымо серыш, газетысе статья-влак. Шарнымаш почеш шарнымаш… Теве ынде 17 ий Анастасия мÿндыр Венгрийыште ила. Лу ийжым - Будапешт олаште, а 2018-ше ий гыч ешыж дене Сентендре олам ойырен налыныт. «Рушлаже Святой Андрей, а марлаже Суксо Андри лиеш, очыни», - тыге умылтарен возен шке серышыштыже Настя. 

«Почеламутым кудымшо классыштак возаш тӱҥалынам. Тидлан йöратыме туныктышем Н.П. Минаева корным почын да шӱмем уло кумылжо дене вӱчкен. 2008-ше ий марте Тынбай школыш тунемаш коштынам. Тунемме жапем ушыштем чевер кечын шокшыж дене ырыктымыжла, южгунам йӱрын чывылтен кодымыжла чучеш. 

Мый эреак иктаж-могай финн-угор йылмым тунемаш шоненам. Но шонымаш шӱмыштем веле лийын. Икана туныктышем Венгрийыш каен кертме нерген каласыш. Куанлан мучаш лийын огыл. 

Мыйым Венгрийыште Балинт Балашши лӱмеш ик ияш институт вучен. Венгр йылмым, историйым, литературым тунемынам. 

Варажым Лоранд Этвеш лӱмеш университетым ойырен налынам…» - воза Анастасия.

Тунеммыж годымак «Кугарня» газетлан пуымо интервьюштыжо («Пошкырт вел марий ӱдыр - Венгрийыште» статья) тусо образований нергенат каласкален. Корреспондентын «Венгрийыште тунемме система мемнан деч мо шотышто ойыртемалтеш?» йодышыжлан тыге вашештен: «Тысе тунемме системым «болонский» маныт. Предмет-шамычым да тунемме жапым шке ойырен налаш лиеш. Кажне предметын шке кредитше уло, вес семын балл маныт. Пел ийлан эн шагалже 30 баллым погыман. Вара тудым экзаменыште аралыман. Иктаж-могай предмет дене «иктанлан» возет гын, тиде предметын баллжым ӱштыт да вес ийын уэш погаш верештеш. Тыште кум ий бакалаврлан тунемыт, вара, диплом пашам возымеке, магистрлан пурат».

Чыла тиде корным Анастасия Сайпашева лӱдде эртен. Тӱрлö конференцийлаште, экспедицийлаште, форумлаште вийжым терген, куд финн-угор йылмым келгын шинчымыжым ончыктен. 2018-ше ий кеҥежым аспирантурым тунем пытарен, Анастасия Геннадьевнам университетыштак научный сотрудник семын пашаш коденыт. Магистратурыштат, аспирантурыштат финноугроведенийым тунемын. Венгр йылме гыч руш йылмыш кусарыме пашам вӱден, студент-влаклан руш йылме урокым намиен. Кызыт Печ университетыште тырша, венгр да китай студент-влакым туныкта. Китай гыч мийыше студент-влаклан венгр йылмым да культурым, а венгр студент-влаклан финноугристикым, марий культурым, фольклорым, финн-угор калыкын литературыжым туныкта. Ялысе школ деч вара тунемаш мийыше марий ÿдырлан тыгай кугу кӱкшытыш шуаш тыршымаш, пÿсӧ уш-акыл, вий-куат, шочмо да финн-угор йылмылам йӧратымаш полшеныт. Марий калык кокла гыч лекше тыгай уста да чолга ÿдырна дене кугешнаш веле кодеш! Марий культурынам, фольклорнам мÿндыр Венгрий мландыштат шараш полшымыжлан да вес калыклан палдарен, туныктен шогымыжлан кугу таум ойлыман. Поро кумылан Анастасия шочмо марий йылмынам моткоч чот йӧрата. Поэзий шÿлышан ÿдыр школышто тунеммыж годымак ятыр почеламутым возен, кружокыш куанен коштын. «Чолман» газет денат пеҥгыде кылым кучен, газетын лаштыклаштыже ятыр почеламутшо савыкталтын.  

- Ешет да паша, тусо илыш нерген палыме шуэш. Мÿндыр кундемыште шкендым пиаланлан шотлет мо? - йодым интернет йӧн дене мутланымына годым.

- Пиалан улам манын шонем, - манеш Анастасия. - Йӧратыме ешем, пашам уло. Йӧратыме Андраш пелашем ден Андора эргым эҥертышем улыт. Южгунам когыньыштымат Андри манам. Андрашат, Андорат рушлаже Андрей лийыт. Пелашем поро кумылан, венгр гаят ок чуч, мемнан гай, марий-влак гай улат манам. Вашлиймына годым школышто венгр йылмым да литературым туныктышо ыле, тидын годымак юристлан заочно тунемын. Кызыт спар (мемнан дене шпар) магазинын юристше улеш. Венгр-влакат мемнам йот еҥлан огыт шотло, марий-влак нерген палат, шочшо улына маныт. Нунат пеш простой да весела калык улыт. Пÿртÿсшат пеш келша, тыште шошо пеш эр толеш, теле уке гай. Кок йолташ ÿдырем уло, пошкудем-влак денат келшен илена. Южгунам шке дечем шке «Эше иктаж-мо кÿлеш мо?» манын йодам. Коклан пелашемат йодеш, шижеш дыр. Айдемын чыла лиеш гынат, мом Юмо деч йодын, шочмо элыштыже огыл гын, эре ала-мо ок сите гай чучеш. Авай, шÿжарем, йолташ ÿдырем, родо-шочшем-влак мÿндырнӧ улыт. Интернет дене мутланена гынат, кидыштым кучен ойласыме гай огыл. Марла ойлымым сагынем: кунам уремыш лектат, а тушто венгрла огыл, чылан марла ойласат. Пошкырт кундемысе пÿртÿсым сагынем. Венгрийыште пÿртÿс пеш мотор, икымше гана ужмо деч вара эн мотор чучын. Кызыт Пошкырт кундемысе пÿртÿс шарнымашыштем эн мотор, шкемын гай, шкемын йомшо пÿртÿсем гай чучеш. Чыла еҥынат илышыштыже тыгай ала-мо ок сите манме шоныш уло манын шонем. Пиалым, нимучашдыме куаным шкендын кӧргыштет кычалман, маныт. Мыламат тидлан тунемаш логалеш. Кызыт пеш оҥай почеламутем ушыш пурыш. Тунам Венгрийыш толам манын шоненат омыл. Тиде кызытсе шонымемым, шижмашемым почеламутыштем серенам, пуйто пÿрымашемым ончычак шижынам.  

Йомшо пиал

Чынак, мотор кандалге теҥыз,

Ош пыл йымалсе ший ийжат.

Ала тидлан коден каеныс -

Монден мо шочмо элжымат?

Йот сер воктен лÿшка дыр 

                                  толкын…

Мо кызыт вуй йырет пӧрдеш?

Шогет, элет вес велне кодын,

Молан вара шÿмет ÿжеш?

Онча кава век патыр пальме.

Пелта дыр кече, леве вÿд.

Ӱма «Урал полан» ден налме.

Йолген мардеж ден кылгын ÿп.

Шÿмлан кÿлеш вис-вис 

                                да ломбо,

Тылат пеш шерге арым пуш.

Салам пелен налеш ир комбо,

Шона, чонетлан тиде луш.

Мурет йот мурым кеч 

                               пеш шуко,

Илет, шÿлет, пашам ыштет.

Ӱжеш шӱмет, эн лишыл, 

                                         тушко -

Лач тушто йомшо пиалет!   

Тиде почеламутым Анастасия эше ялысе школышто тунеммыж годымак возен. Элыштым коден кайыше-влаклан пӧлеклен. Но тунамак чоныштыжо илыш пÿрымаш нерген шижмашыже лийын, очыни. Настян возымо моло почеламутшо-влакат илыш нерген шонкалымашан улыт.

 А теве Венгрий гыч возен колтымо почеламутшо:                                                                                                           

Пыл лоҥгасе кайык

Шонет, оҥайле кайык лийын,                      Ош пыл тӱшкам 

                             шотлен коштам.               

Ойлет пеш кызыклын, 

                                вашлийын:              

«Тый пиалан улат, йолташ!»

Да, чын, чоҥештылам

                                    тораште,

Вес тылзын корныжым тошкем,

Вес семын йылгыжыт каваште

Шÿм шӱдырна, йÿлен, чÿчкен…

Кызыт Анастасия отпускышто улеш. Яра жапыште сÿретлаш, сад-пакчаште шогылташ, ныл ияш Андора эргыж дене пырля лияш йӧрата. Вес ий ешыж дене шочмо кундемыш унала толаш шонат. Пелашыж ден эргыжлан Пошкырт кундемысе мотор пÿртÿсым ончыктынеже. 

Анастасия Геннадьевна Фельтизи-Верешшлан (ынде фамилийже тыгай) ончыкыжат пиалан илышым тыланена. Ешыштыжат, пашаштыжат чылажат сай лийже. Тунемшын тыгай кÿкшытыш шумыжо - туныктышыланат кугу куан!