Ял йырысе пÿртÿсынат шке историйже уло

Соказа эҥер ожсек яллан посна тÿсым пуэн. Вургемым шÿалташ, кеҥежым сад-пакчаш вÿдым шаваш, колым кучаш, осал тул деч аралалташ, эҥерыште пуш дене кошташ, йÿштылаш, паша деч вара каналташ сай верлан шотлалтын. Кужу жап йÿр уке годым калыкыште тыгеат ойленыт: «Пÿяна йÿрым шупшыльо, мемнам ойырен ыш кодо, умыр йÿр лийын кайыш». Кугезына-влак шке вийышт дене, а вара колхозын техникыже полшымо дене Тынбай пӱям 1990 ийла марте кученыт. Но ик шошым, кугу йÿр лийме годым, вÿд пÿчкын каен.

Калыкын тыршымыжлан кӧра («Ялыштына пайдале пашам шуктена», «Чолман», 2023 ий, 7 декабрь), 30 ий утла эртымеке, Тынбай пÿя у илышым налын (снимкыште). Кызыт пÿя ÿмбалне ийын коштшо йÿксӧ-влак кумылым нӧлтат. Вÿдеш йÿштылшӧ икшыве-влакын йÿкышт мÿн-дырк йоҥгалтеш.  

Ялнан ÿлыл мучаштыже Тынбай пÿя куандара гын, кÿшыл мучаштыже тыгай ямле  верлан Ошкуп ерым шотлена. Тудын тӱҥалтыштыже ломбер, пызлер мардеж дене шыман мутланат. Шукерте ожно тыште сылне ер лийын. Вӱдшö ший гай яндар, ару. Воктенже кумда олык. Кеҥеж еда ерыште мужыр йӱксö илен. Шудым солышо еҥ-влак ер воктене каналтеныт. Но осал чонан еҥ ик йӱксыжым лӱен. Шкет кодшо йӱксö орланен. Вес ийжылан тиде ер купыш савырнен. Ойлат, пуйто тулык йÿксӧ шӱмдымö еҥ-влакым тыге карген. 

Но купан мланде гыч эҥер тӱҥалтышым налын, чулымештын, палыдыме вер-шöрлам ужаш вашка. Шошо гыч кеҥеж рӱдö марте куку муралта, шӱшпык шӱшкалта. Вӱдшö ший гай яндар, ару. Шокшо кеҥежым мöрым погышо, шудым ямдылыше еҥ-влакым вӱдшö дене куандара. Кызыт тиде верым сӧрастарыме. Ямакаевмыт ешын тыршымыжлан кӧра каналтен шинчаш теҥгылым, ÿстелым вераҥдыме, вÿд гоч лектын кошташ изирак кÿварым ыштыме, чарарак вереш ятыр пушеҥгым шындыме. Вер-шӧрым «Тынбай парк» манын лÿмденыт. Тиде верым кызытат Ямакаевмыт еш эскера, арулыкышто кучаш тырша.

Ялыштына Казалий курык историй дене кылдалтше верлан шотлалтеш. Тиде лӱмым курык 20-шо курым тӱҥалтыш гыч нумалеш. 1920-шо ийлаште мемнан кундемыш Янаул могыр гыч ныл изак-шоляк толын лектыныт. Элыштына раскулачиваний каен. Нуно поктен колтымо татар-влак лийыныт. Тиде Мÿрсает, Казалий, Мӱварак да Гардан. Эн кугушт - Мӱрсает. Тудын пелашыже, эргыже, ӱдыржö лийыныт. Ныл изак-шоляк курык да Соказа эҥер воктене суртым чоҥеныт. Пöртышт, вӱташт лийын. Мончаш пураш ялыш коштыныт, Яныбай кугызамыт дене келшен иленыт. Ял калык денат кылым вашке муыныт. Вольыкым ашненыт, мландеш тӱрлö емыжым ончен куштеныт. Курык воктене пеш сылне. Курык нер гыч ятыр памаш йоргыктен лектеш. Шуко шоныде, ныл изак-шоляк вӱдвакшым чоҥен шынденыт. Вакш тиде кундемлан ик эн кӱлешан да палыме верыш савырнен. Тышке тӱрлö вер гыч ложашым йоҥышташ толаш тӱҥалыныт. Пеш кугу черет улмаш: вес ялла гыч толшо-влак, кок-кум кече дене черетым вучен, палымышт дене иленыт. 

Жап эртен. Илыш вашталтын. Кумлымшо ийлаште ялыштына «Первый май» колхозым почыныт. Эн ончыч кугу вӱдвакшым, варарак тулвакшым чоҥеныт. Изак-шоляк-влак шке кундемышкышт куснен каеныт. Изирак Гардан шольышт марий ÿдырым марлан налын, ятыр жап ял дене кылым кучен. Нуно Пÿрӧ олаште иленыт. Кайымекышт, ял калык курыклан Казалийын лӱмжым пуэн. Тудо вакшым йоҥыштымо сомылым пеш сайын пален. Эше пеш кÿжгын чияш йӧратен, кеҥежымат портышкемыш калошым (чосинкам) чиен коштын. Сандене калыкыште кызытат, шокшын чийыше еҥым ужын, «Казалий улат мо?» маныт. 

Казалий курык серыште кызыт кугу тополь-влак кушкын шогалыныт. Ял дек йоген волышо Соказа эҥерын шола могырныжо, вакш олмышто, кӱ пале-влак улыт. Курык серыште вакшым йоҥышташ коштшо имнешке-влакын корнышт аралалтын. Историйым ушештарыше тыгай вер-влакат улыт кундемыштына. Нунын нерген жапыштыже кугурак-влак деч йодыштын, пален налын, ончыкылык тукымлан арален кодыман. Тыгай шонымаш дене туныктымо пашам шуктымо годым икшыве-влаклан ятыр шымлыме пашам возыктымо. Школышто вер-шӧр дене кылдалтше шуко материал аралалтеш.

Тынбай, У Тынбай ялла, Палкан арка, Земский кÿвар, Ру памаш, Имне памаш, У ял, Шопкер корем, Эрай корем, Мÿкш корем, Курмузак корем, Сабантуй курык, Эдыш логар, Эвай лук нергенат легенда, историй материал-влак аралалтыныт. Кажне кундем шке семынже сӧрал да сылне. Палыме да палыдыме вер-шӧрнам шымлен шогыман, ончыкылык тукымлан арален кодыман. Шочмо кундемым йӧратыме да пагалыме, йырысе пÿртÿсым аралыме кумыл лач тышеч тÿҥалеш.