Маядыкын памаш ден эҥерже-влак

Баргыз эҥерын памашыже Баргызбаш (Силасау) ден Успеновка ялла кокласе пӱнчан-нӧлпан изи гына чодыраште (Баргызбаш ял деч ик километр наре йӱдвелышкыла) верланен. Татарла лӱмжӧ - Баргез чишма (Баргыз памаш). Тиде шуко вӱдан памаш Баргыз эҥерлан тӱҥалтышым пуа. Тиде эҥер, Силасау пакча шойыч йоген, чодыра коремыш логалеш. Силасау калык тиде эҥереш пӱям пӱен, колым колтен. Колымат эҥырат. Южгунам, вӱд шуко лиеш, да пӱя кая, эҥерысе чыла пӱям наҥгая.

Вес памаш Искуш могыр коремыште верланен (касвел). Лӱмжӧ уке. Памашын вӱдшӧ Баргыз вӱд деч изиш шагалрак гынат, садак шуко вӱдан. Садлан тудым посна укшлан шотлаш лиеш. Тиде икымше приток.

Кумшо ден нылымше памаш-влак Силасау коремыште верланеныт. Икымшыже Силасау коремыште шочеш, весыже ял пакча шойылнак, тиде коремешак верланен. Вӱдышт, пырля изи гына эҥер лийын (Силасау корем эҥер), Баргызыш ушна. Нуно кокымшо укш улыт. Жапыштыже (кодшо курымын кандашлымше ийлаштыже) Силасау сӧсна ферма терысше дене эҥерым пеш чот лавырта ыле. Ӱпшалтше вӱдым вольыкат йӱын огыл. Ушкал-влаклан йӱаш топлау (кеҥежымсе лагерь) памашым пӱйышт. Ушкал кӱтӱ канымыж годым Османбия корем эҥер вӱдым йӱэш ыле. Ферма пытымеке, вӱд эрныш. Шорык кӱтӱлан топлаум, Сакибан Сашка организоватлыме дене, Ваштар памашеш ыштышт. Но памашым лавыртымаш - пеш уда паша. Электрокӱтӱчым шогалтымек, тиде памаш-влакат эрнышт.

Ончычсо ныл памашым Силасаун маныт гынат (Силасау да эл чодыра мландеш шочыт), вӱдышт Маядык дек йога. Садлан Маядыкынат манаш лиеш.

Эше кок памаш Османбия коремыште верланен. Османбия корем кок ужаш гыч шога: иктыже - Кумчатан корем, весыже - Ӧлатбаз корем. Кажныж гычат памаш йоген лектеш. Иктыжым Кумчатан корем памаш маныт. Тиде визымше памаш. Весыже - Ӧлатбаз корем памаш. Тидыже кудымшо памаш лиеш. Тиде памаш-влакын вӱдышт Османбия корем эҥерым ыштат. Тиде эҥер, Баргызыш ушнен, кумшо укшым ышта.

Шымше памаш ушкал топлау воктен верланен. Ушкал топлау памаш манылтеш. 

Кандашымше памаш шорык топлау воктен - Шорык топлау памаш.

Индешымше памаш Мӱкшпакча корем (Палтан корем) гыч йога. Памашыште вӱд шолын лектеш. Тудым Мӱкшпакча корем памаш маныт. Тудын деч мӱндырнат огыл йӱдвелкыла, кугу чараште, вес памаш верланен. Тудын вӱдшӧ шагал. Садлан калык, кок памашым иктешлен, Мӱкшпакча памаш манеш. Тиде памаш-влак, Мӱкшпакча эҥерым ыштен, нылымше укшлан шотлалтыт.

Луымшо памаш - Ваштар арка памаш, але Ваштар памаш. Памашлан лӱмым ваштар арка шот дене пуалтын. Ожно Кугу Ямалий (Ямалий Янаев) памашым эрыктен, уэмден, пушеҥге гыч у лодакым ыштен шоген. Тиде памашым Бишкурай калык эше Кугу Ямалий памаш манын. Но тиде лӱм памашлан пижын огыл. Садлан Ваштар памашак лийын кодын. Тиде памаш деч мӱндырнат огыл курыкышкырак Курык памаш верланен. Тиде памаш латикымше лиеш. Тиде памаш-влак арка йымач йоген лектыт. Аркаште шуко ваштар шочын, садлан тудым Ваштар арка маныныт. Сар жапыште тушто кушшо пушеҥге-влакым пулан пӱчкеден пытареныт. Лӱман писте-влак гына кодыныт. Кызыт нунат тоштем толыт. Арка-влак йӧршеш чараҥыт. 1975 ийыште, кок памашым ик вере ушен, вӱдым тулымо башньыш кӱзыктен, ялыш вӱдпучым колтеныт. Илен-толын, тудо шолдырген, тоштемын. Уым пышташ тӧченыт, но миен лектын огыл. 2000 ийлаште колонко ыштымым чарнен. Оборудованийжым шолышт пытареныт. Тиде кок памаш визымше укшым ыштат.

Ӱлнырак Изэҥер Баргызыш йоген пура. Тиде кум памашын вӱдшӧ. Нуно Эшмырзан корем гыч йоген лектыт. Эшмырзан корем вич изи корем гыч шога: Изибай ераш корем, Кӱсӧ вуй корем, Кож корем, Монча корем, Изи пӓрий корем. Памаш кокытшо гыч гына лектеш: латкокымшо памаш Изибай ераш воктенсе коремыште, Эшмырзан коремын ик укшыштыжо, шочеш, лӱмжӧ - Изибай ераш корем памаш; латкумшо памаш - Мер кӱсӧ корем, Эшмырзан коремын вес мучаштыже йоген лектеш. Мер кумалме кӱсӧ деч мӱндыр огыл. Тудын лӱмжӧ - Кӱсӧ корем памаш (эҥерже - Кӱсӧ корем памаш эҥер). Латнылымше памаш - Асылбай памаш. 

 Тудо Искуш корно деч мӱндырат огыл. Кодшо курымын кудлымшо ийлаштыже ялсовет 25 сотык деч шагалрак мландан еш-влаклан мландым ешарен пуэн, но ялыште вер укелан кӧра тудо сурт деч ӧрдыжтӧ лийын. Тыге Изи Ямалий (Ямалий Кисаметов. Тудо Ямалий Янаев деч ийготшо дене изирак, садлан - Изи Ямалий) ден Надя ӱдыржӧ (Асылбай Яныбаевлан марлан лектын), Изэҥер воктен мландым налын, пакчам ыштеныт. Пакча воктен памаш шолын лектын. Ямалий тудым эрыктен, вӱд налаш верым ыштен. Садлан тудым ончыч Изи Ямалий памаш маныныт. Ямалий ден ватыже колымек, пакча озалан Асылбай кодын. 

Ямалийын пашажым ынде тудо шуен. Памашымат эрыктен шоген. Тудат уке лиймеке, озалан Асылбайын эргыже,  Геннадий, кодын. Геннадий олаште ила. Суртым дача олмеш куча. Илен-толын, пакчаш шудым гына кушташ тӱҥалын. Ямалийын изи эргыже, Сергей, вольыклан шудым кушта. Кум ий ончыч Асылбайын кум шочмо шольыжо, Веня, уэш памаш гыч вӱдым налаш ыштен. Памаш воктек вӱд налаш машина денат мияш лиеш. 2023 ийыште Веня калык погынымаште памашым уэмдаш ойым ыштен. Калыкат, ялсоветат тидден келшеныт. Тыге тӱшкан памашым уэмденыт. Ынде тиде памашым Асылбай памаш маныт. Кум памаш, Изэҥер лийын, вӱдыштым Баргыз эҥерыш ушат. Изэҥер - кудымшо укш.

 Кум памаш коремгоклаште верланен. Латвизымше памаш Коремгокла памаш манылтеш. Тудын вӱдшӧ Коремгокла мучаш гыч корным налеш. Изиш ӱлнырак, Лудо ер воктен, вес памаш вӱдшым пуа. Тиде латкудымшо памаш. Тудым Лудыер воктел памаш маныт. Лекме верже огеш кой - Ераш йымалне. Кеҥежым, кукшо ий годым, памаш кошка, но вес ийжылан уэш вӱдым пуа. Ӱлнырак Маядык ялын кумалме кӱсыжӧ верланен. Корем мучашын чара верже гыч латшымше памаш йоген лектеш. Тудо кӱсӧ воктеч эрта. Кумалме годым вӱдым тушеч налыт. Садлан тиде памашын лӱмжӧ - Кӱсӧ памаш. Кум памашын вӱдшӧ, ик верыш чумырген, Кӱсӧ эҥерым ыштат да Баргыз эҥерыш ушнат. Тидыже шымше укш лиеш.

Латкандашымше ден латиндешымше памаш-влак ял кӧргыштӧ верланеныт. Ял корем мучаш гыч йоген лектын, вӱдыштым Баргызыш ушат. Латкандашымше - Меклай памаш. Николай Умутбаевын пакча шойылныжо верланен. Меклай тудым эрыктен, вӱд налаш келыштарен. Тиде верласе еҥ-влак кызытат тушеч вӱдым налыт. Латиндешымше памаш Школ памаш манылтеш. Сергей Камильяновын пакчаж воктен йоген лектеш. Жапыштыже, пу школ улмо годым (1961 ий), ялыште вӱдпучым ыштымеш (1975 ий), школ, интернат тушеч вӱдым налыныт. Садлан лӱмжат тыгай. Нуно кандашымше укшым ыштат.

Амыркан корем гыч кок памаш йоген лектеш. Арка памаш латкандашымше лиеш. Тудо арка гыч йоген лектеш. Ял деч кӱшнырак улеш. Тиде памашын вӱдшым, пучым пыштен, ялыш колташ лиеш. Нимогай электротулат огеш кӱл, шкак ялыш йоген пура. Тудын деч мӱндырнат огыл, коремыште, вес памаш корным налеш. Тиде латиндешымше памаш. Лӱмжӧ - Амыркан корем памаш. Нуно пырля, изэҥерыш ушнен (Амыркан корем эҥер), вӱдыштым Баргыз эҥерлан пуат. Тидыже индешымше укш лиеш.

Коло кокымшо памаш Янай памаш але Сельсовет памаш манылтеш. Памашым Янай кугыза эрыктен. Тудо жапыште Баргыз эҥерыште вӱдвакш лийын. Янай тушто вакшоза лийын. Памашым эрыктен, вӱд налаш йӧнештарен, садлан тудым Янай памаш маныт. Тиде памашын вес лӱмжат уло - Сельсовет памаш. Кодшо курымын витлымше ийлаштыже памашым уэмденыт. Памаш лекме гутлаш пурам пураленыт, рок ынже його манын петыреныт, вӱдым кӱртньӧ пуч гоч луктыныт. Садлан памашын лӱмжат уэмын. Ынде тудым Сельсовет памаш маныт. Колонко пытымеке, Сельсовет памашым уэш уэмденыт (сельсовет председатель М.И. Петров). Пура олмеш кермыч дене памаш лекме верым петыреныт, кужурак кӱртньывучым шынденыт. Вӱд налме вереш леведышым шогалтеныт, сай кӱварым ыштеныт. Тудат тоштеммеке, сельсовет вуйлатыме дене (председатель А.И. Ишалин) чыла тиде уэмдалтын. Тиде памаш дене Аркамбал памаш кылдалтын. Аркамбал памашын вӱдшӧ шагалемеш гын, Сельсовет памашын шукемеш, а Аркамбал памашын вӱдшӧ шукемеш гын, Сельсовет памашын шагалемеш. Тиде Памашын лектышыже кугу. Тиде луымшо укш лиеш.

(Умбакыже лиеш.)