Мо тугай Басиян?

Такше, мо тугай Басиян? Умыландараш уто огыл шонем - тиде «бассейн» мут гыч лектын дыр. Кодшо курымын 50-60-шо ийлаштыже мемнан кундемыш Урал велысе «Басьяновское» торфопредприятий гыч вербовщик-влак корным такыртеныт - торфым лукмо пашашке «тулартеныт». Тусо начальстве пален: поснак марий яллаште да сÿас ауллаштат ÿдыр кашак ӱрӧ дене улыт, рушла пешыжак «белмес» лийыныт гынат, зато мут колыштшан, пашам йöратыше улмашыныт. А эллан торфым лукмо пашаште тыгай «кутко еш» ой кузе кÿлын! Ӱдыр-влак Нижний Салды велыш эр шошым лектын каеныт, шыже лавыра годым гына мöҥгö савырненыт.

- Вара торф лукмо паша йöсö ыле дыр? - икана веле огыл йодынам Райса акам деч.

- Йöсö улде мо, нык йöсö ыле! - келгын шÿлалтен вашештен тудо. - Когартыше кече йымалне кечыгут торф брикетлам нумалын, артанала кошташ радамлен оптет. Йырваш - вÿдыжгö куп, йолышто - резинке кем… Ом пале, исер-влак, молан тÿрлö деч тÿрлö ситце-пасмам сондык тичак темен толынна дыр…

Туге шол, тунам колхозышто дояркылан ма я вес шала пашаш коштшын кушеч окса? Ӱдыръеҥлан чиен шоҥалашат кÿлеш, юмо пуйырен гын, марлан каяшат ямдылалтман. Теве саде Басиянет кузе утарен! Но тыште верысе вуйлык-влакын ик чоялыкыштат улмаш: палат, поснак ялысе руш огыл проста ÿдыр-влак тÿрлö тÿсан ситцалан, манмыла, коленак колтат, ушыштак пудырана, икте-весе дене ÿчашен-ÿчашен налыт. Ыштен налме оксаштын тичмаш ужашыже тушанак кодеш, - сандене кевытлашке сатум артанала конденак шогеныт.

Южгунам тыште оҥайжат лиеден. Вет кö дыр рушлажат - арик-турик гына!

- Шкенан ял гычак Таися лÿман ÿдыр торф лукмашке икымше ий ушныш, - шарналта ыле акам. - Ачажлан пöлек шотеш ыштыраш материалым налаш лапкыш толын. Вет тунам ялысе пöръеҥлан поснак шыже-шошым ыштыр деч посна - нигузе! Кеч резинке але кирзе кем лийже - меж чуркат кум кечыштак шÿтла. А ялысе ӱдырамашын эре гына шӱдырен-пидын шинчылташ уто жапше уло мо вара - тыглаят паша-сомылжо шӱй даҥыт! Адакшым кушеч тунар межым муат? Садлан чурка ӱмбач ыштырым чаткан пÿтырал шындет - йолетлан узьмакыште улмылак чучеш, йылдырге ошкыл колтет!

- Мне ыштыр дайте, - йодеш ÿдыр.

- Чего-чего, какой ещё иштырь? - вачым туртыктат кевытче-влак.

- Портя-янка, - ачажын ойлымыжым пыкшерак шарналта налшет.

- Нет у нас на продаже портянок!

- Вот ыштыр, вот портянка, - парняж дене кугу вÿдылкам ончыкта ÿдырас.

- Это не портянки, а полотенца. Вчера только привезли новую партию.

 Райса акайын мутшо гыч, чынак шол, налшыеҥ шукат-шуко улмылан кöра ик пагыт шÿргÿштышым рулон денак кондаш тÿҥалыныт: «Тудыжо йытын гыч лийын, путырак кÿкшö качестван! Ме шке коклаштына ты шергакан парчам «шадыра шовычо» манынна - мÿкш караш гаяк «шинчан-шинчан» ыле, садлан».

- Дайте мне портянка, - ÿдыр чакнашат ок шоно, мотор ыштырашым ачажлан налнежак.

- Вот упёртая девица, опять своё талдычит, - кевытче-влак шке коклаштышт шыве-шыве вычыматат. - Не зря же у неё кудри густые-густые, точно как у барашки…

Лач тыгодым кевытыш палыме марий ÿдыр-влак толын пурат.

- Объясните вашей землячке: это всё же не портянки, а полотенца, - сöрвалат.

Нунышт нарашта таҥышт-лан мо-кузежым йыле гына умыландарен пуат.

- Вон к нам та девчушка бежит, щас чё-нибудь да «иштырит», - весканаже шыргыжал вашлийыт ужалше акаймыт.

Мылам гын Райса акайын «поен» пöртылмыжö кугу пайремлак лийын: пöлек шотеш нигунам уждымо тÿрлö оҥай модышлам кондеден, тыланыме шем шалаварым кучыкта гын, тидыже каласен моштыдымо куан лийын! А фотокартычкылам ончен, кöранен шоненам: «Теве могай улмаш саде тора Басиянет - кадыр-кудыр ош тошкалтышан йомакысе полат-влак, воктен пÿяште йÿксö еш иеш…» Ончет гынже, возалташ лÿмын сÿретлыме тÿрлеман радынам шупшын шындыме, а иленытшан шемем пытыше пырдыжан, тыгыде куэр кокласе тÿшка бараклаште веле… Ие шол, фотограф-влакшат аҥыражак лийын огытыл, шийвундылан верч шке сомылыштым моштен шуктеныт.

А теве торф лукмо паша шотышто шкенан ял гычак 85 ияш Кäчä акай тыгерак шарналтен ойлыш:

- Минь торф лукмашке кум ий почела коштым. Шуршо гай кызу* вербовщик-влак эр шошымак толын шуыт ыле. Иктыжын фамилийжым кызытат шарнем - Уханов! Ме Дöртыльö гыч Уфа марте пароход дене каенна. А туштыжо мемнам, тÿжемле вербованный ÿдырым, вольык кондыштарыме состав вучен. Ик пагыташ «пачернам» шке коклаштына «Ушкал вагон» манынна. Мален каяш эсогыл кум пачаш йотке полкылам йöнештарыме, а теве лÿмын тÿгö лекме вер лийын огыл, - шке шотым муынна.

Вербовщик-влак бригадирым ончылгочак ойыреныт, мемнанже Ояде ял гыч Кäлемä лÿман ушан-шотан ÿдыр ыле. Вет арня наре кайыман, - порядкым эскерыде нигузе ок лий! Молан арня нарак? Корнына Свердловскыш Челябинск гоч шуйнен, вара умбакыже… Тыгодым моло кÿлешан поездлам эртарен колтышаш верч мемнам эре «тупикыш» шÿкалыныт, южгунам сутка денак вучен шинчыме.

Тачат шинчаончылнем: илыме да пашам ыштыме верна - Нижний Тагил деч умбакыла Салдинский район, 3-шо участок… Эше 2-шо участокат ыле. Туштыжо неле пашалан йöрдымö, начар тазалыкан вербованный ÿдыр-влакак пеш кугу кумдыкышто пакча саскам ончен куштеныт. А теве лектышыжым начальстве кушко наҥгаен тапшырен* дыр - тидыжым каласен ом керт. Мыланнаже кешыр мучашат логалын огыл! Мемнан тÿҥ кочкышна макарон да тувыр мушмо шовын гайрак пешкыде маргарин ыле. Эсогыл шолтымо вÿдат лийын огыл - тудыжым öрдыжтö верланыше кухньо гыч лÿмын ойырымо еҥ-влак бригаде еда конден ужашленыт. А тыгай бригадыже тушто, и-и, куткы-шуэ!

Пашашке дрезина дене кондыштареныт. Путырак лопка гусеницан, торфым фрезироватлаш лÿмын келыштарыме трактор кÿжгö лончо гыч брикетлам пÿчкеден кая, а ме тудыжым корзинке дене кукшо верыш кошташ нумалынна.

Вачым корштарен ынже пÿч манын, йöра кеч тидлан «наплечникым» пуэныт. А чумырен оптенна кум йöн дене: мардеж йылерак пуалже манын эн ончыч «змейка» ден «решётка» - нинышт виш «тöрзан-тöрзан» ÿстел кугытрак лийыныт, а варажым штабельыш кужака артанала радамлыме, но артыкшым кÿкшыжак огыл… Икманаш, кечыгут урла пöрдат! Кызыт шоналтет гын, ÿшанымылат ок чÿч - вет кажне кечын 12 шагат дене пашам ыштыме!

- А кушто илендаже? - таче мартеат яндар уш-акылан Екатерина Ирдубаевна деч йодам.

- Бараклаште. Кажне баракыште 25-ын лийынна - марий ден сÿас ÿдыр-влак. Тудышт шкенан районысо Биктау гычак ыльыч. Пеш келшен илыме! А кочмо-йÿмö шотышто гын… кок-кумытын каҥашен, шке шолтенна.

 - Илыме верыштыда клубат лийын дыр, ала киношкат коштыда ыле?

 - Эй, могай тушто кино да монь! Кечын латкок шагат дене пашам ыштенна дык - кастеныже кид-йолым тарваташат öрканет…Йöра эше рушарнян канаш пуэныт - шер теммеш малаш лийын. Но мом тушто! Настамат мушкаш кÿлын, шкендымат рäтыш* пуртыде ок лий - неле паша гынат, содыки вет ÿдыръеҥ ÿдыръеҥак кодеш. Мончашке гын иканаште коло нарын пурымо. Адакшым «Лапкыш у таварым конденыт!» манын иктаж-кö кычкыралже веле - тушкат рÿжге куржын колтет. А туштыжо кужу черет - вет кажныже чевер-мотор тувырлык шергакан пÿчкышым налмыже шуын…

Адак икыҥгай тидымат палемдынем - Ме Басияныш мийышын сразе торф пашалан пижын огынал, - тудыжо май кыдалне веле шошо вÿдшорла кожганен. 

Теле гоч лыҥ пöръеҥ бригаде йырысе кожлам пÿчкын - мемнам тушко нимучашдыме делянкылам эрыкташ колтеныт. 

Саде верыш кÿжгö кÿртньö пуч ÿмбач соптыртатыме - вет йырваш лÿкö куп! А пучшо молан шонеда? Умбакыже торфлан поян нимучашдыме купым «сеҥен налшаш» верч вишкыде лавыра-кышалым йÿд-кече тулымо…

Шымлымше ийлаште Басиян корно тÿвыт шыпланыш. Ындыже вес у тукым - окса чӱдылык деч шерышт темше ялысе ÿдыр полко - кыдалаш шинчымашым налдегече, акрет годым меря, мурома, марий-влак илыме Вичуга, Муром, Южа да Кохма олалашке лупшалтыч. Тушто нуным пасма* куымо паша вучен. Тыштыже адак гынат сурт еда шолып «тулартен» коштшо вербовщик-влакын тыршымыштлан кöра лийше тура савыртыш. Варарак тушечла кöжö палыдыме йот иза деч «мÿшкыр-пöлекым» нумалын, кудыжо кугу капан руш чÿчÿм шкенжымак ÿшкыжла вÿден толаш тÿҥальыч, а южиктыже иктаж хохол почеш вуйын-почын эсогыл Украинышкак чошыш… Иктешлен каласаш гын, кажне саманын шке сын-кунжо, шке мурыжо! 

Содыки палаш оҥаяк, Басияныште вара йöратымаш деч поснаже лийын мо? «Путырак ушан-шотан, чын верч кеч-кунамат тавадаҥ шогышо Айгай лӱман бригадирна ыле, - шинчавÿд йöре шарналтен Райса акам. - Келшыме рвезыже тудым кÿзö дене шуралтен пушто…» Пале, пеш шукыжак огыл гынат, торфяникыш пöръеҥ-влакат коштыныт, - витне, машина-тракторымат виктареныт, оҥа да брусым лукмо лесопилкыштат тыршеныт. Вет торф брикетлам ночко мландеш от опто - тиде тылат тöшак огыл: йымачын «продувко» манметым ышташлан шуко деч шуко поддон ден стеллажла кÿлыныт. Мом шылташ, икте-весым ушкалымашат лийын дыр… Вет йыгыреак салтак-влакат служитленыт. Тушкыла кечшудым ужалаш мийыше пошкудо кокайын ойлымыжым колынам:

- Кечывалым олаште кÿмбäгышым ужалем ыле, а малаш шкенан ялысе ÿдыр-влак дек коштынам. Раз тушто родет-шочшет уке - куш пурет? Кö пален, тышке жапын-жапын воктен улшо часть гыч салтак-влакат унала толедат улмаш. Ик полдалгырак сÿас ÿдырет, кызытак ынже кае манын, йöратыме тосшын кÿзанÿштыжым шылтен. Теве кенета шучко «сабантой» тÿҥале вет: сырен ажгыныше йолташыже-влак мыскынь ÿдырмытым калай бляхан ÿштышт дене пырче чаманыде лупшаш пижыч - кроп-п! да кроп-п! шоктен шога. А ÿдыр-влак шÿшкылмö сöснала чаргыжыт! Налог тÿлашлан изиш гынат окса лийже манын, тынар мÿндыркö кÿмбäгыш ужалаш толшо еҥетын содыки ушем ситен: пеле пычкемыш кöрвечыште - тувыр-йолаш мушмо келге корыта йымалан шылын утлышым…

Кеч-мо гынат, юмсакле, Басиян гычет акана-влак презыла нигöм вÿден ышт кондо, чонан пöлекым - мÿшкыр пижыктен пöртылшымат ом шарне. А теве тынар мÿндырч тÿрлö тӱсан вургем-настам тöвала оптыман кугу сондыкым мöҥгö конден шукташ кузе ÿнар-тептерышт ситен - тачат шонен öрам!

- Мöҥгешлат тиде корно денак пöртылмö. Эн йöсыжö - Дöртыльö пристаньыш толын волымек, лÿҥген шогышо трап дене пароход гыч неле сондыкым волташ тамык дене иктак ыле, - келгын шÿлалтен шарналта Екатерина Ирдубаевна. - Тыгодым вÿдышкö волтен возымашат лиеден…

Теве тыгайрак пуламырым чытеныт кодшо курымын 50-60-шо ийлаштыже тÿжем-тÿжемле торфяник-влак радамыш ушнышо - шÿдö дене марий ялла гыч, эше марлан мийыдыме, нарашта кушкыл гай акайна-влак.

*Кызу - пеш писе, чулым еҥ.

*Тапшыраш - кушко дыр пуаш, йöнештараш.  

*Рäт - шот.

*Пасма - ситце.