Тулава. Йомак

Тиде шукерте ожно, шым сурт шогымо ялыште лийын, маныт. Тушто шым тукым илен. Ик шыжым чыла пӧръеҥ-влак сонарыш погынен каеныт. Ялеш ӱдырамаш ден йоча-влак гына кодыныт.

Кок кече иленыт, чыла сай лийын. Кумшо кечыжлан кас велеш ик пӧртыштӧ ӱдырамаш кочкаш шолташ тӱҥалын. Возакыш пум шукырак оптен, тул ӱмбалсе подыш комбо шылым пыштен. Шкеже изи йочаж дене возак лишан верланен, ончылныжо юарлыше йочажым куанен ончен. Тыгодым трук пугомыля печкалтын, да возак гыч чоҥештыше тулойып йочан кидыш логалын. Йоча шортын колта. Ӱдырамаш тулым вурсаш тӱҥалеш:

- Тый мом ыштылат?! Мый тыйым пу дене пукшем, ончем, а тый икшывемым когартет. 

Аважын йӱкшӧ деч лӱдын, йоча эшеат чотрак шортеш. Аваже тудым пӧрт мучко нумал коштеш, кидыштыже рӱпша, а тудо ок лыплане. Ӱдырамашлан шкенжым титаклыман ыле, а тудо утларак веле туллан сыра. «Ужат, мом ыштенат?! Тетла тыйым пу дене ом пукшо, товар дене руэм, ӱмбакет вӱдым кышкалам!» - манын кычкыра. Азажым шепкаш пыштен, товарым куча да тулым руаш тӱҥалеш. Вара коркашке вӱдым кошталеш да возакыш опталеш. Тул чожгаш тӱҥалеш, чожген-чожген, йӧрен кая. Ик тулойыпшат, сескемжат ок код! Пӧртыштӧ йӧршеш пычкемыш, йӱштӧ лияш тӱҥалеш. Йоча, кылмен, йӧсын шортын колта. 

А ӱдырамаш, изиш лыпланымек, возак ӱмбак пӱгырнен, ломыжым удыра, но ик сескемымат огеш му. Тул деч нимат кодын огыл. А эрге тугак кылмен шортеш. «Пошкудыш туллан миен толамат, возакым ылыжтем», - шоналта аваже.

Ӱдырамаш пошкудыж дек пурен веле шогалеш, туштат возакысе тул шикшланаш тӱҥалеш. Вара пытартыш канде тул шикш йогыным колта да йӧршын йӧра. Ӱдырамаш вес пошкудыж дек куржеш. Омсам почеш веле, нунынат тулышт йӧра. Тыге уло ялым куржтал савырна, но нигуштат тулым ок верешт, лач ял мучашыште верланыше ик пӧртыштӧ гына тул йӱлен. Тушто шоҥго кува илен. Тудо шуко пален, шуко ужын, а ынде ӱмыржӧ пытымым вучен. Ӱдырамаш пурен вел шогалеш, тул шикшым луктеш да йӧра. Ӱдырамаш шортын колта, а кува ломыжым удыра, тушто шолгымым але кеч сескемым мунеже. Но шолгымжат, сескемжат огыт кой.

- Нигунам тыге лийын огылыс, - манеш шоҥго кува. - Мый тулемым саклен шогем, теммешкыже пукшем, малаш вочмо деч ончыч ломыж дене леведам. Молан тул йӧрыш? Ала тый иктаж осалым ыштенат? Шке возакыштет тулым сыратен отыл дыр?

 Ӱдырамаш, вуйжым кумык сакен, шып шинча.

- Туге шол, Тулавам сыратенат, - манеш кува. - Ынде мом ыштыман вара? Айда возакетым ончалына.

Коктын, пӧрт гыч лектын, ял мучко ошкылыт. Чыла вере шып, пычкемыш. Пуйто еҥ-влак ялым коден каеныт, пуйто чылан колен пытеныт.

А ӱдырамашын суртыштыжо кодшо аза чот кылмен, эсогыл шортынат ок керт. Шоҥго кува кишан пушеҥгым налешат, тулым лукташ пижеш. Шуко жап тырша, но тул ок ылыж. Нойышо кидшым пулвуйыш пыштен, тургыжланен пелешта:

- Возакысе тул шнуй шӱлышан, тудо мыланна чылаланна илышым пуа. Волгалта, ырыкта, пукша. Йӧрышӧ тул кече йӧрымӧ дене иктак. Кылмена, йомына, чылан колен пытена.

Чот ойганымыж дене шоҥго кува сукалтен шинчеш да тыгодым Тулавам ужылалта. Шинча тудо возак лукышто. Вургемже ломыж гай сур, а коваштыже тул гай волгалтеш. Тулава шоҥго кува дек ончалын ойла:

- Арам тыршет, ок лий тыланда тул. Тиде ӱдырамаш мыйым чотак сыратыш. Шӱргем товар дене руэн, шинчашкем вӱдым опталын, осал шомакым ойлыш!

- Ит сыре, Тулава! Чамане мемнам! Тиде орышо ӱдырамаш гына титакан, моло нигӧ титакан огыл. Возакыште тул уэш йӱлаш тӱҥалже манын, мом ыштыман, каласе?! Мом кӱштет, чыла ыштена, - сӧрвалаш тӱҥалеш шоҥго кува.

Тулава вуйжым рӱзалта, ӱпшӧ какар шикшла лӱҥгалтеш.

- Мыят, теат тулым ожнысо семын ылыжтен огына керт. Те Тулводыжым эмгатенда, - манеш тудо. - Ынде тулым айдеме шӱм гыч веле ылыжташ лиеш. Тидлан тиде ӱдырамаш мылам шке эргыжым пуышаш. Тудын шӱм гыч мый тулым луктам.

Самырык ӱдырамаш, азажым ӧндалын, мӱгырен шорташ тӱҥалеш. А шоҥго кува тудлан тыге манеш:

- Тылат верч шым тукымысо еҥ-влак тул деч посна кодыныт. Кузе илаш тӱҥалына? Тул деч посна илыш уке, чылан колен пытена. Эргычым пуашет верештеш.

Ӱдырамаш, шинчавӱдшым ӱштылын, йочаж дене возак дек лишемеш, эргыжым возакыш пышта да каласа: 

- Сакле мыйын эргымым, Тулава!

Тулава ден йоча йомыт, возакыште вигак тул ылыжеш. Сандене тулым пагален ончыман: шӱкшакым кышкыман, тул шинчаш шӱведыман, тул ончылно вурседалман огыл. Тулавам, Тулводыжым, Тулача ден Тулэргым сыраташ ок йӧрӧ.