Шӱшпык муро. Ойлымаш

Моско кеҥеж оласе калыкым ок чамане: то йӱр мучашдымын ложга, то шӱлаш лийдыме шокшо бетон коробка-влакым ырыктен шында. Алинан таче-эрла каныш кечыже. «Тетла тыге илаш ок лий дыр. Мый эре пашаште улам, а ӱдыремлан кеҥежшат кеҥеж гай огыл. Май годсек коваж деке унала кайынеже. Олаште шочын-кушшо ӱдыр кузе тыге ялым йӧратен кертеш ала?» - самырык ӱдырамаш паша гыч лектынат, тӱрлым шонкален ошкылеш. 

Маша - вич ияш ӱдыр. Чурийжым ончалат гын - чылт кече. Сар ӱпан, нержым киса йӧратен чӱҥген мо - пырчын-пырчын аравам шавалтымыла вел коеш. А шинчаже изи ер гай канде-канде! Кеҥеж каникулыш лекмыжлан тылзе наре эртен, а йӧратыме коваж дек але миенат огыл. Аваже эре пашаште - ок ярсе. «Видеокыл дене мутланен шерем темын, но йӧра, кеч тыге ковамым ужын кертам. Тачат йыҥгыртышаш», - изи ӱдыр шоналтен шуктыш ма, уке ма - пачерыш аваже пурен шогале. Вич минут гыч изи падырашын куан йӱкшӧ пачер мучко шергылте.

Курский вокзалыште калык мӱкш гай ызга, кутко гай тыҥге-туҥге куржталеш, вашка. «Скорый поезд «Москва - Курск» отправляется через 5 минут», - репродуктор гыч диспетчерын йӱкшӧ йоҥгалте. Корно сумкам кыве-гово ик кидыш кучен, яра кидше дене Машам вӱдалтен, Алина шке купешкыже пурен шинчат, иже ласкан шӱлалтыш. Таче нуно аваже, а ӱдыржын йӧратыме коваж дек поезд дене кудалыт. Воктенже изи копна шыҥшальыла почаҥеш - тышке-тушко пызна, нигузе чонжо ок лыплане. Молан лыпланышаш? Таче тудо ялыш каяс! Коваж дек да шем Пират пырысше деке! Пиратшылан пӧлекымат - мотор заҥгар брелокан шӱяшым - ончылгоч налын пыштен. Тек ялыште эн мотор пырыс лиеш.

Ялысе вӱтырем таче семык сорта гай ылыжын. Кунам тыште тынар йоча йӱк шергылтын гын? Марпа кова ынде шкежат ок шарне. Илышыже пӱтынек Аркамбал ял дене кылдалтын. Школышто кум ий тунемын ма, уке ма - вигак колхоз пашаш ушнен. Ешыжат изи огыл - ныл йоча, а тудо кугуракышт. Кажныжын кочмыжо шуэш, чияш вургем кӱлеш. Тыгодымак налогым, кугыжанышлан займым тӱленыт. Чыла тидым изи Марпат умылен, аважлан кертмыж семын полшашак тыршен. Тӱҥалтыште шорык кӱтӱм кӱтен, вара учётчицылан ыштен. Жап эртымек, фермыш дояркылан куснен. Йӧратыме паша эре чоным куандара. Партий обкомын, колхозын пуымо мыняр Чап грамотым шондыкыш аралаш пыштымым шоҥго Марпа ынде огешат шарне. А пенсийыш лекмыж годым колхоз председатель тудлан ший совла наборым пӧлеклен. Тудыжым кызытат кучылтеш, утларакше уна-влак толмо годым луктеш. Теве тачат верандыште ӱстелым поген. Эҥыж, шем да йошкар шоптыр, чодыра мӧр дене шолтымо вареньым луктын, ӱмбал дене лугымо тувыртышым, пакча емыж гыч ыштыме салат-влакым шындылын. Лапкыште налмыже шикар да шем чай гына, тудыжымат ынде нигӧ ок йӱ - чылан самовареш шолтымо вӱдыштӧ шинчыктыме шудо чайым йӧратат. 

Маша веселан юарла, коваж дене вараксим гай чогыматен налешат, пӧрт мучко Пиратшым кычал куржеш. Пырысшылан мотор шӱяшым пижыкташ тӧчымыж денак мыняр жапым йомдарыш - ала-молан Пиратше пеш торешланыш. Тольык изирак озаже ӱскыртрак. Кеч-мо гынат пырыс, озажын кид гыч утлен, заҥгар брелокан шӱяш дене кудывечыш чымыш.

Кече почеш кече эрта. Изи ӱдырлан кажне кече пайрем гай. Теҥгече коваж дене казам кӱтеныт, таче Сейм эҥер воктен монча кӱм погат. Погымыжо-можо, Маша Марпа коваж воктен пӧрдеш, эре ала-мом йодыштеш. Шоҥго ӱдырамаш шке палымыжым моштымыж семын уныкажлан умылтараш тӧча: кушеч вӱд шочеш, молан тыгай ночко, молан тудо мланде йымак ок воло. Йочан йодышыжо мучашдыме, каласкалаш гына ит ӧркане. А Марпа ковалан уныкаже пелен лияш келша, мутланашат огеш ӧркане. Тудо тыгакшат ласка кумылан, поро чонан айдеме. Мыняр ила ты тӱняште - тудын деч ик еҥат осал шомакым колын огыл. «Осал шомак дене мо порым ужат», - вел манеш. 

Таче коктынат изишак ноеныт. Изиракше юарлен ноен гын, шоҥгыракше - монча кӱм поген. Каслан игечат кенета вашталте. Касвел гыч йӱштӧ мардеж пуале, кавам шем пыл леведе. «Высмылла, пӱртӱсшӧ таче мом тынар азгына гын?» - Марпа кова, урем капкам тӱкылен, пӧртыш пурыш. Уныкажын кочмыжо шуэш, кас кочкышым ямдылыман. «Таче варашрак малаш возына гынат, нимат огыл дыр, эрла садак Борис ден Глебын пайремышт - олыкыш кошташ ок йӧрӧ, ато поген пыштыме копнат волгенче дене йӱлен кертеш, маныт», - шоналтышат, ӱстелыш сийым погаш пиже.

«Кова-ай!» - изи уныкажын йӱкеш трук помыжалт кайыш Марпа. Уремыште ала кӱдырчӧ кӱдырта ала иктаж-мо сургалтеш - нимом умылаш ок лий. Марпа омыюак уныкажым лыпландараш тӧча. «Кӱдырчат огыл, волгенчат огыл. Мо вара тынар кавам рӱза?! Уке-е-е, тыге лийын ок керт. Сар пытымылан мыняр ий эртен да, кай, шоҥго вуем дене мом удам шонен шинчылтам», - манеш семынже. Тӧрза гыч коеш: теве ик автомашина, почешыжак весе писын кудал эртат. Куш тынар вашкат гын? Кенета пӧрт омса кочырик муралтыш, пӧлемыш пошкудо ӱдырамаш пурен шогале. «Мом шинчылтыда?! Шке от кай гын, уныкатым утаре, олаш кайыше машинаште ик вер уло!..» - кычкырале.

Кумшо кечат эртыш докан. Шучко, осал кум кече. Чыла вере йӱк-йӱан, нимом умылаш ок лий. Марпа, ала-молан катманым кученат, кертмыж семын чодыраш куржын. Ала аралтышым кычалын, ала, нимом шоныде, тыге ыштен - кӧ пала? А шинча ончылныжо - курчак гай изи уныкаже, йӧратыме изи падырашыже. «Суксыжо гына арален кондыштарыже, таза-эсен утлаш полшыжо ыле», - кован вуйжо гыч ты шонымаш пырчат огеш лек. Машинаш шынден ужатыме деч вара тудын нерген нимом ок пале. 

Марпа, тушман ынже уж манын, йӱд сайын Курск ола велыш ошкылеш. «Шке шочмо мландыштат тыгайым ужаш перныже коеш», - коклан шинчавӱдшым ӱштылеш. Ончылнырак автомашина кудалыштме корным ужо. Лекташ гын, уке гын манын шонен шогымыж годым БТР писын кудал эртыш. Уке, лекташ лӱдыкшӧ. Я тыште, я тушто снаряд пудештме йӱк шергылтеш, южгунам пылышлан автомат очередят солна. Пурлаштат, шолаштат тале кредалмаш кая. Чодыра йӱла. Эсмаса янлык-влакат сар деч утлынешт. Еҥ ӱмбак ончалде, игыштым вӱдалтен, ала-куш чымат. Чынакыс, кажне чонанын илымыже шуэш. 

Пасу корнышто автомашина койылалтыш. Шоҥго, уло вийым погалтен, пеш шылаш толаша да кушко - индешле ийыш тошкалмек, латвич ияш ӱдыр гай проворын тарванылаш ок лий вет! «Кова, шого-шого! Шкенан улына», - манмым колын, Марпа ӱнардымын мландыш шуҥгалте…

Сейм эҥер кечыйол дене мушкылтеш. У кече шочын! Чашкерлаште шӱшпык, эй, койышланен-койышланен, семжым савыралтен-савыралтен муралта. Шӱшпык ватыже, пелашыжым ик шинчаж дене ончалын, пыжашым тӧрла - кайык-влакын у ешыштланат сай пӧрт кӱлеш.

Кумда мотор пасу… Ончыч тыгай лийын. Ындыже снаряд дене шӱткалалт пытен. Пасу воктен изи алан. Шучко алан. Тӱткынрак ончалат гын, пуйто каваш нӧлталтше «парня-влакым» ужат. Но тиде «парня» огыл, коҥга-влак…

Марпа эркын гына шинчажым почо. Йырваш кровать, ваштареш - кугу тӧрза. Кече волгыдо пӧлемым йыр волгалтара. Ӱдырамаш нелын шӱлалтыш. 

«Помыжалтында, пеш сай. Кок сутка маленда, тазалыкда начаремын, но нимат огыл, вашке гыч йол ӱмбак шогалтена», - пелештыш ош халатым чийыше самырык врач. 

Марпа тудым ок кол. Ушыж дене ала-мом шона. Шонымашыже-влак изи копшаҥге гай тыҥге-туҥге кудалыштыт.

Аркамбал ял. Шошо агат толын шуын. Ынде тудо икмыняр кече тунемаш ок кошт - имне укелан кӧра, ушкалыштым кычкен, аваж дене коктын пасум куралыт. Ушкалже дене пырля аважат имне семын плугым шӱдыра. Теле гоч шудым да олымым йӧнлын уждымо ушкалынат ӱнарже кодын огыл. Чарайолан изи Марпа плугым виктараш тӧча, вийжат, кап-кылжат тыгай пашалан йӧрен шуын огытыл гынат, мом ыштет, куралаш кӱлеш. Ял велне пудештме йӱк шоктыш. Немыч-влакым поктен колтымо деч вара мландыште эше ятыр мина кодын. Кӱртньӧ моклака ок ончо, кӧ тудын ончылно - салтак але тыныс калык…

«Айста, дарум подылза», - манме йӱкеш Марпан омыжо кӱрылтӧ. Омо лийын мекан? Шинчажым эркын почо. Ик жап гыч умшаштыже кочо нугыдо тамым шиже. «Давленийда пеш ӱлыш, тазалыкдат лунчырген. Кечывал деч вара системым шындаш перна», - ласкан пелештыш ош халатым чийыше ӱдырамаш. Ала-кушто йӧсланен эҥыралтымым колын, эмлызе вес пӧлемыш ошкыльо.

«Мыняр тыште кияш лиеш? Ӱнарем погынат, Сану шешке дек кайыман», -  шоналтен шуктыш Марпа, да адакат ушыжо шке йогынышкыжо возо.

Сеҥымаш май! Куан шошо тылзе, ойган шошо тылзе, а эн чотшо - шинчавӱдан! Ял мучко гармонь йӱк шергылтеш. Самырык-влак гына огыл, илалшырак-влакат, ала-кушеч вий-куатым муын, мурен-мурен куштат. Сар, ужмышудымо шучко сар пытен! Ош куэ тӱҥым ӧндалын, пошкудыжо утен каен шортеш. Тунам тудо эше паленат огыл, пошкудо ӱдырамаш ынде - тулык вате. Спай кок эргыже сӧй пасуэш вуйыштым пыштеныт. Ок йоҥгалт ынде пӧртыштӧ нунын весела йӱкышт. Ок уж шоҥго авашт уныка-влакын кушмым. Поро шонымашыжым азырен солалтен. Теве пелашыж дечат ынде куд тылзе серышым налын огыл. Пӧртылеш манме шонымашыж дене шкенжым кучен, ӱшанен илен. Индешымше майыште ӱдырамашын суртышкыжо ойган увер толын шуын: Берлин налмаште марийжын илышыже кӱрылтын…

Илыш шарнымаш тошкалтыш гай ушыштыжо пӧрдеш. 1953 ий, март тылзе. Тиде ийынат шем курныж шулдырешыже кугу ойгым конден - Сталин колен. Марпа шкежат ок умыло, молан тиде кече ушеш тыге шыҥен кодын? 

Изарня кечын, кудымшо мартыште, бригадир дене коктын, имньым кычкен, лишыл олаш сату налаш каяш тарваненыт. Ола - ял огыл. Кече лектынат огыл, а пазар уже мӱкш омартала ызга. Мом гына огыт ужале: ситце тувыр, ялук, чапле кем, а кочкыш сатужо мыняре! Трук уремысе радио, кокыралтен, уло пазар калыкым вучыдымо увер дене палдарыш: визымше мартыште, индеш шагатат витле минут кастене нелын черланыме деч вара СССР Министр-влак Советын председательже, Совет Ушемын Коммунистический партийжын Рӱдӧ комитетшын генеральный секретарьже Иосиф Виссарионович Сталин колен…

Радио шып лие. Йырваш - тымык. Трук тымык южым ӱдырамашын мӱгырен шортмо йӱкшӧ сургалтарыш. Сталин колен?! Кузе тыге? Марпа нимом ок умыло. Тудат серыште кийыше кол гай умшам карен, пуйто шӱлашыже юж ок сите. Чурийжым шинчавӱд мушкеш… А вара 1956 ийыште чылт пу комыля дене вуйым перыме гай лийын - Сталинын калык тушман улмыж нерген увертареныт. 

Ой, мыняр ий тидлан эртен? Мом гына ужаш-колаш логалын огыл! Йолташ, тушман, предатель. Южгунам, колхоз паша гыч пӧртылмек, самырык ӱдырамаш семынже тӱрлым шонкален шинчен. «Кунам, кунам вара ме тыныс, лайык илышым ужына? Эре кучедалына, эре ончыко поктат. Кушто вара тиде ракат илышыже? Кунам ласкан шӱлалтена?» Тугай ӱшаным Марпалан Брежнев годсо пагыт пӧлеклен, кӱчык татлан гынат, садак чоныш могай-гынат ӱшаным шыҥдарен. Ынде тудо ава, марийжат пашаче. Тыгодым пашаланат, ешыжланат жапым муэш.

Вич чапле йочам ончен кушташ - манаш веле! «Могай ракат илышыш илен шуна», - Марпа амыргыше вургемжым «Рига» мушмо машинаш кудалтыш. Колхоз паша шукеммылан кӧра ынде тудын пашадаржат кугемын, а окса уло гын, суртышто тӱрлӧ арверат ешаралтеш. Тевыс, нунат вургем мушмо машинам налын шынденыт.

«Да-а-а, тыгайжат вуйышто пӧрдшӧ коеш, - шоналтен колтыш кова. - Мо ме эре ала-мом кычалтылынна, мо мыланна ситен огыл?» Тыгодымак тӱрвыжӧ тарваналтыш - омыштыжо воштылале, «Жизнь стала лучше, жить стало веселее» лозунгым шарналтыш докан. А шкеже илыш книгасе лаштыкше-влакым умбакыже поче-поче савыркала.

Ракат илыш кӱчык лие. Теве Марпа ферме вӱта воктен шога. Ала-кунам уло эллан чапланыше ял озанлык кӱлдымашыш лекте. Чыла техникым, трактор ден комбайн-влакым шулдо ак дене ужалкален пытарышт. Тидыже гына мо! Шӧран ушкалжат шыллан кайыш, коеш. «Ынде ош кинде олмеш арымым кочкаш тӱҥалына мо?» - кочын шоналтен, суртшо велыш эркын тарваныш. 1993 ий ял калыкым изишат ыш куандаре. Совет Ушем шаланымек, пылышлан «приватизаций, рыночный экономика, свобода слова, демократий» мут-влак гына солненыт. Марийжым шарналтыш. Тудыжо Марпа гай огыл, уло илышыжым партий лӱм дене кылден. Путч, кугу элышт шаланыме деч вара нелын черланыш. А октябрь тылзыште Москошто Верховный Советым танк дене лӱйкалыме деч вара чылт ӱнарже йомо. Декабрь тылзыште илыш дене чеверласыш.

Марпа помыжалт кайыш. Тӧрзам почмо. Кас шуын докан - юалге мардеж шӱргыжым ласкан ӧндале. Ушыжо пеш ала-мом шарналташ тӧча да ок умыло, мом. Кузе тышке логалын, мо лийын? Эм шке пашажым умбакыже ышта - Марпам адакат омо пызырале.

Йочаже-влак ынде рожын йолаш дене огыт куржтал. Чыланат дипломан улыт. Университетым тунем лекмеке, кӧ Москош, кӧ Уралыш, а изирак эргышт Америкыш кайышт. Мемнан элыште айдеме семын илаш ок лий, а йот эллаште лиеш аман. Кушеч тыгай шонымаш вуйышкыжо толын пурыш? Йӧра, интернет улмылан кӧра ынде видеокыл дене мутланен кертыт. Уныкаже гын рушла пеш начарын кутыра, эре умылыдымо йот мут-влакшымак вел колат. Эргыже унала толаш сӧренат, таче пеш вуча. Пӧртшымат эрыктен лукто. Тӧшакшымат икмыняр гана тӧрлатен пыштыш. Кӱвароҥажым гын ожнысо гай ошма дене мушко! Изиш каналтымек, эркын шондыкшым почо. Йошкар тасма дене комыжлымо футлярым почын, ший совлаже-влакым эрыкташ шинче. Вашке уна-влак толыт, ӱстелым погыман. Ик изи совлам, эрыктен, олмышкыжо пышта, весым… «Маша!» - палата мучко Марпан йӱкшӧ йоҥгалте…

Аркамбал ялым эртен, автомашина кугорныш савырныш. Салонышто кугыеҥ-влак пелен эше кок йоча шинча. Омышт темын огылат, шорташ тӧчат. Молан тыге эр кынелтеныт, ялыште тыгай чапле пӱя лийын, а нуным адакат олаш наҥгаят? Аваштат таче шкенжым вес семын куча. Йоча ушышт дене ача-аваштын койышыштым нигузе умылен огыт керт.

Марпан уныкаже тӧрза воктен верланенат, йӱкымат ок лук, шып гына шинча, корно воктен кушшо пушеҥге-влакым писын-писын эртен кайымым эскера. Кок велыш вуйжым савыралят, ӧрмалгенат колтыш - корно тич автомашина! Чылан нунын семын талын кудалыт, южгунам корныеҥымат ужын шукта. «Таче пайрем дыр, садлан коваже машинаш тыге вашкыктен шынден ужатыш. Тӱвӧ мыняр еҥ ала-куш вашка. А ковам кунам толын шуэш гын? - сар копна саҥгажым куптыртыш. - Йӧра, иктаж йӱыш-кочкыш лапке воктен черетым наламат, ковамым вучалтем». Черет мутым Маша аваж деч колын, тиде черетыште - пакча емыжым ужалымаште-налмаште - шогенат ончен. «Нимо йӧсыжат уке, коракым шотлен шогет, вара ужалкалыше дек лишем шуат да авайым ӱжат. Ты ганат тыге ыштем», - шоналтыш семынже ӱдыр.

Чодыра вес могырно ала-мо шуэн мӱгыралтыш. Ик гана огыл, ала-мыняр гана. «Ой, Юмыжат», - чон йӧсын кычкырале ӱдырамаш да шортын колтыш. Маша чылт ӧрӧ: «Тыгай сай кече годым кӧ шортеш? Тевыс вараксим-влак могай сылнын чоҥештылыт. Мыят, вараксим лиям гын, уло Аркамбал чодырам, пасум да олыкым шерын лектам ыле, а тудо шинчавӱдым йоктара, эше кугыеҥ улеш». 

Шонымашыже Аркамбал ялыш кусныш. Шулдыржо лиеш гын, кызытак, кавашке чоҥештен, ял могырыш тарвана ыле! Кузерак тушто Марпа коваже, а Пират, ош пондашан Кача казашт? Пиратше ала-молан изи озажлан сырен, коеш. Тамлымат сӧрвален пукшаш тӧчен, Саша павайже модыш колямат ыштен пуэн. Но кызытат туддеч шылаш гына тӧча, йӧра, кеч кастен малаш вочмо годым воктекыже мырлен пызна. Качаже гын йӧршын вес тӱрлӧ. Эре модаш, тӧрштылаш ямде. Ӧргалын, мландеваке сӱмырен шуат, верыштыже тӧршталтен-тӧршталтен, кугу шинчаж дене Машан ӱмбак чоян ончал колта. Тудлан ӧргаш волям гына пу. 

Пеленже уке улмыштлан уныкан шинчавӱдшат погыныш. Тудынат йоча чонжо шке семынже пуштылана. Адакше йӧратыме коважат пырля каен огыл.

Корнышто автомобиль-влак шукемыт да шукемыт. Куш вара тынар машина кудалеш? Ик ялым эртышыштла, шинча ончылныжо оҥай сӱрет почылто. Кугу «уазикын» шеҥгел теҥгылыштыже каза шинчен. Тӱкан вуйжым тӧрза гыч луктынат, пондашыже мардежеш кок велыш толкыналтеш. 

Шонен шинчышыжла, ӱдыр машина чарнымым ышат шиж. Корно тӱрыштӧ калык погынен. Нунын ончылно - салтак-влак. 

«Тиде корно дене олаш каяш огеш лий, миен огыда шу. Кучалтыда але эмганен колен кертыда. Огыда кол мо, кузе тушто артиллерий пашам ышта?» - умыландара автоматым ӧндалше кугу капан пӧръеҥ. 

«Кузе колен кертына? - Маша нимом умылен ок керт. - Черланен омыл. Ала-кунам кокырем ыле гынат, ковам ик кечыште тамле шудо чай ден йол ӱмбак шогалтыш. Колем гын, тырлен ом керт мо?» Изи ӱдыр йот кока деч аптыранен йодо. Тудыжо эре шортеш да шортеш. Йодышлан вашмутым вучен, Маша сыренат колтыш... «Могай эше пычкемыш? Кузе тыйым мландыш урат лиеш?! - Уке-е-е, йоча тыгай вашмут дене нигузе келшен огеш керт. - А кече, мотор Сейм эҥер, олык, пасу?! Пычкемышыште Качам, Пиратем да ковамым кузе ужам?» 

Канде шинчаж гыч чыпчыше шинчавӱд машина тӧрзам эркын нӧрташ тӱҥале. Шижде, нюслымо йӱкат лекте. Нимом умылыде, автомобиль омсам почын, изи йоча мераҥ иге гай корныш лектын чымалте…

Молан ныжыл, поро коваже тудден пырля шинчын каен огыл - тидым Маша нигузе ок умыло. «Колтыза мыйым, мыйын тушто Пиратем! Кова-а-ай!» -  шортын кычкыраш тӱҥале ӱдыр. Ужар вургеман пӧръеҥ тудым шыман, но тыгодымак пеҥгыдын ӧндал кучен, шылаш тӧчышӧ падырашым колташ огешат шоно. Ӱдыр изи чома гай чумедыл толашышат, ик пагытлан лыпланыш. Ынде нюслымыжо гына шокта. 

«Ковам толеш. Пиратат, Качат пырля лийыт. Кача казамлан эн тамле выньыкым поген кондем. А йӱашыже памаш гыч вӱдым нумалаш тӱҥалам. Пиратлан ала заҥгар брелокан шӱяш ок келше? Ялыш миемат, кудаш налам. Йӧратыме шем пырыслан ок келше гын, мом тудым индыраш? А Марпа ковай дене нигунам ӱчашаш ом тӱҥал, мом каласа - чыла ыштем. Вашкерак гына нуным ужаш ыле!» - ушыштыжо тӱрлӧ шонымаш пӧрдеш.

Корно шыма. Кечат, эрла марте чеверын маншыла, чодыра шеҥгелан кавам ал шовыр дене леведын, эркын йомо. Эрла адак у сомылым шуктыман - нӧшмылан, ужар шудылан да пушеҥгылан, янлыклан да айдемылан, порылан да осаллан шке шокшыжым, волгыдым пӧлеклыман. А кызыт тудо кана. Эрла марте.

Корно пуракым нӧлтен, автомашина Аркамбал ялыш чыма. Эр ӱжара, чодыра лоҥгам авалтен, пуйто кажнылан «Помыжалтса, у кечым вашлийза!» маннеже. Тидым шижын, эркын, изиш шекланенрак, то тыште, то тушто кайык муро ылыжеш. Ик тат гыч шӱшпыкат сылнын шӱшкалтен колтыш. 

Алина эркын машина тӧрзам петырыш. Шӱшпык йӱкым колын, чонжо теве-теве тӧрштен лектеш. Изи ӱдыржылан шинчавӱдшым ончыкташ огыл манын, шинчажым кумыш. 

Шучката пел ий шеҥгелан кодын. Шочмо кундемышкыже тушман курныж гай керылт пурымым пален налмек, тудо ушым йомдарыме гай лийын. Чытырыше парняже-влак дене телефон кнопкым темдыштын, аважлан йыҥгырташ пижын, но вашеш «Абонент временно не доступен» манмым гына колын. Икымше, кокымшо, кумшо йыҥгыр… тымык, тудлан нигӧ вашештен огыл. 

Чыла тидым шарналтен, адакат вуйжо коршташ тӱҥале. Кум кече эртымек, тӱжем йыҥгыр гоч ӱдыржым кычал муын. Ынде изи вараксимже пеленже. А аваже? Кушто тудо, мо лийын - туддеч нимогай увер уке. А арня ончыч телефоныш палыдыме ӱдырамаш йыҥгыртыш да эплын йодо: «Никитина Марфа Александровна тыланда кӧ лиеш?..»

«Игече пеш йӱштӧ. Пӧлемыштат юалге. Южгунам, лӱдынрак, изи коҥгаш олташ толашем. Уремыште - акырсаман. Чыла вере лӱйкалат, снаряд пудештеш. Ял урем деч нимат кодын огыл. Мотор куэ олмеш йӱлышӧ пушеҥге гына шога. Пеш шучката! О, юмыжат! Шучко сарым илен лекмек, адакат сар лоҥгаш логалам манын, кӧ шонен? Мылам тыге пуйырен улмаш дыр. Шкемым пырчат ом чамане. Илышын чыла тамжым пален налынам. Еш, ава, кова пиалымат шижынам. Ӱдырем, тыйым да уныкамым гына чаманем. Те илаш гына тӱҥалында, илыза! Ойгылан вуйым ида пу. Кеч-кунамат, вуйым кӱшкӧ нӧлтен, ончыко ошкылза! Йӧратыме вараксимемым йол ӱмбак шогалте, илышыште порым да осалым ойыраш туныкто.

Тый шонет дыр, молан мый шочмо суртышкем пӧртылынам? Мый тылат вашештем: суртдымо-печыдыме еҥ гай йот мландыште колымем ок шу. Манам вет, Юмо тыге пуйырен. Ала, чыла сай лиеш гын, тый декетат миен шуам ыле. Эмлымверыште лиймем годым тушман олаш керылт пурен. Мемнам салтак-влак утараш тӧченыт, но ола гыч кудал лекмына годым автомашина ончылно снаряд пудештын, салтак колен. Пырля лийше палымем-влакын илышышт кӱрылтын. Мый гын изишак лӱдынам веле, сусырген омыл. Ынде южгунам вуем пӧрдеш, да нимат огыл, кидем-йолем таза. Шочмо суртышкем толмемлан тылзе эртен. Суксем шочмо ял марте сайын арален конден. Таче теве снаряд пудештме дене пӧрт леведыш чот шаланен - йӱр вӱд йогаш тӱҥалеш. Ынде ик таза тӧрзамат кодын огыл, тошто одеял дене петырен толашенам. 

…Проститлыза мыйым, мый чыладамат шукертак проститленам. Ой, мондем теве, Алина ӱдырем, саламлем тыйым шочмо кечет дене. Илышыштет чыла сай лийже, тек тыйым да ешетым чыла осал тора гыч кораҥ кая.

Эре тендан нерген шонен, шинчавӱдемат кошкен пытен. Шоҥго улам, ынде нимат от ыште. Те мыйым ида чамане. Ятыр ий иленам. Илышым ужынам. 

Таче начаррак улам, вуемат ок коршто, да йол вий пытен. Чакрак пӧрт ончыко лектын, уремыш ончен шогышым. Игече ямле, вашке шошо шуэш. Адакат шӱшпык-влак пакча коремысе ломбер коклаш верланат да сылне мурышт дене калыкым куандараш тӱҥалыт. Уэш-пачаш ойлем, ида ойгыро мыйын верч. Шижам, мландым тошкен ситаренам. Ачат воктен мален колтынем, пеленже лийнем…»

Алина ынде огешат шарне, мыняр гана ты тетрадьым лудын. Икымше гана кидыш налмыж годым чонжылан тунар нелын чучо. Аважын возымо серышым ужын, йӱкым лукде, кӱварыш сукен шинче. Йӧра, пеленже волонтер лийын, нерышкыже нашатырьым тушкалтен, стакан вӱдым шуялтыш. «Ойгырен шинчаш жап уке, шкемым кидыш налман», - семынже пелештен, Алина эркын кынел шогале. Самырык ӱдыр деч мо кӱлешым йодыштын, кухньыш тарваныш. Шокшо шудо чай вуйым лыпландара. Кеҥежым аваж дек унала толмыж годым тудым шкежак кӧстенечлан конден ыле. Шинчаже вӱдыжгыш. Тӧрза велыш мийышат, фортычкым почо. Пӧлемыште юалге мардеж койышланен пӧрдаш тӱҥале да трук чарныш. Ӱдырамаш шинчажым потолокыш виктарыш. Тушто люстра йыр чоҥештылше изи лывым ужылалтыш. Тудыжо, икмыняр йырым ыштен, фортычка гыч уремыш чоҥештен лекте. «Сугынетым шуктем, авай», - шоналтыш Алина…

* * *

Шошо, ынде шке кидышкыже сапым налын, пӱртӱс оравам шке семынже пӱтыра.

Сейм эҥер сер воктен самырык ӱдырамаш ден сар копна гай ӱпан ӱдыр ала-мом пеш мутланат. Кӧ пала, мо нерген? Лач мӱндырнӧ, ломбер коклаште, шӱшпык шке сылне мурыжым йоҥгалтара.