Тыгай кайыквусат улмаш

«Ончыза, Вичыште ий тарваныш!» - иктаж-кӧ телефоныш видеом колтыжо веле, 10-12 уштыш торалыкым ончыде, «вурс ожына» дене миенат шуына. А туштыжо… витле-шӱдӧ машина! Тӱҥ шотышто ийготан-влак койыт. Туге лектеш, пенсионерын яра пагытшат ситышын, адакшым весела йоча кугыжанышым шарналташат келшыше амал. Только ий армадыже адакат чыгынен шогалын, - тыште, Тошто Бӱртӱк лишне, кугу йогын кенета чот кадырга, кеч иктапырлан гынат, тура серже куатле вийлан чаракым ыштен сеҥа. Тыге икмыняр гана мӧҥгеш-оньыш «чоҥештылна»… 

А шокшо элла гыч кайыквусо пӧртылмӧ татым ончычсылак кузе шӱм пырткен вучет! Йӧра кеч тидланже ала-кушко мӱндыркӧ кайышаш уке, оралтыш лек да канде кавам эскере веле. Шырчык омарталам ыштен, шоик-шоик шӱшкышӧ уна-влакым вашлият гын, эшеат сайыс!

Мый гын кызыт вес кайыквусо нерген мутым лукнем. Лачак шошо каникул ыле. Вашке шымше классымат мучашлем. Тыре Таныпна воктен - Йошкар серыште нылытын тӱрлым ойласен-шаяртыл шогылтына: шке дечем посна кок Федя да эше ик рвезе. Икыҥгай тидымат каласен кодымо шуэш - молан «Йошкар сер» лӱм? Граждан сар годым лач тыште ошо ден йошкарге-влак тавадаҥ кредалыныт маныт, шуко вӱр йоген, садлан. Но кызыт мемнан вуй ӱмбалнына - тынысле яндар кава, кечыжат лайыкын-лайыкын шыргыжеш! Пич шулдыран пушеҥгыла йымалне лум эше послыдымо кия, а теве йыр пасушто ош ужгам вашталташ мондышо южик мераҥла лапчыкын-лапчыкын палдырна. А тыштыже, йӧратыме сернаште, ужар шаршудо шытен лектын, ялт мотор палас шонет!

- Кӧмыт дек ты рвезе толын? - Федя йолташем деч шыпрак йодам. 

- Вес Федян вашеш пошкудо - физикым туныктышо Иляпайыч-влак дек…

- Мӱндырч мо? 

- Уфа воктенсе Благовещенский район гыч. Тушко кугурак ӱдырышт, Рая, марлан лектын вет. «Раян марийжын шольыжо улам», - манеш… 

Шымлен ончем, семынем эсогыл кӧраненат колтышым: мемнан таҥашрак ала изиш кугуракат ты рвезаш мотор чурийвылышан, чатка-ару чиеман коеш. Шкенжымат мемнан деч ойыртемалтшын, Моско гыч толшылак кугешненрак куча. А мыйын йолташем-влак - изирак Федя ден кугурак Федя - ялысе кок вуянче-хулиган, тиде йот малай кӱдынь изин-кугун шӱраҥыштыт, икте-весе дене ӱчашымылак йӧраш тӧчышӧ койышым ончыктат…

Арня шижде эртыш. Ик кечын, мопедым кушкыжын, ялышкына Мишкан велым путырак серьезный пӧръеҥ толын шуын. 

- Тыгай-тугай рвезым ужда ала? - уремыште вашлийме-влак деч йодеш. 

- Ужна, койын кодо, - физикым туныктышынан пӧртшым ончыктат. 

Мӱндырч толшет йыле гына тушко миен пура, могай сомыл дене толмыжым умыландара:

- Мый ик шпанам кычалам, тудо, доверийыш пурен, тӱрлӧ вере поро еҥ-влак кӱшеш кочкын-йӱын коштеш…

- Ала-а, кӧ тыгайжым пален, - аптыранен, кидым шаралтат оза-влак. - Уна еҥым кузе поктен луктат, - мончаш пурен, ончен-сийлен колтышна ынде… 

- Мемнан велнат тыге лие. Шарлатан улмыжым вара гына пален нална. Ых-х, учырем гын, шӱйжымак пӱтыралам ыле! - шыдешталт лектын кая толшет.

Ом пале, саде еҥет рвезым муын-уке, нимо ок шокто: вет тугай чоя рывыж-влак путырак чус, нер ӱпшан улыт, - кушто поян сий-кӱрматан ӱстел, а кушечла лӱдыкшӧ мардеж пуалеш - тыманмеш шижыт. Варарак садетым Йывангасолаште ужшо-влак лийыныт. Мемнан ял гычак тушко ик ӱдыр марлан лектын ыле. Калмыш эҥер воктене пивым йӱын шинчышыштла, тӱшкаште «гастролер» рвезат шинчылтын пуйто…

Нине «кайыквусо» кокла гыч эше иктым ешарынем. Мый, тӱҥалше студент, лачак теле каникуллан пӧртылынам ыле. Тунам ончыкылык пелашем дене икте-весынам лач серыш гоч веле паленна. Ик кастене нунын ялышкышт - Тошто Пураялыш - миен толаш лийым. Йодышт-йодышт, пӧртыштымат кычал муым. Но мо тыгай - суртышто музикан йӱк, куштымаш-мурымаш гычат шокта… «Иктаж-могай пайрем дыр, пурашат йӧндымӧ да…» - тошкешт шогылтам. Пӧрык толмеке, кузе пурыде кает? 

- Тудо пашаште, йӱд сменыште, - ӱдыр нерген ойлат, а кугу пӧлемыште шинчылтше ӓвий-куваймыт, «Тидыже вара могай кайык толын пурыш?» маншыла, мыетым тӱслен-тӱслат.

Палем, таҥ лийшашем медсестралан ышта, тунам кугу эмлыме вер кызытсыла Коян селаште огыл, У Пураялыштак ыле. 

- Шич-шич, уна лий, - ӱстелтӧрыш ӱжыт, - эн кугу эргына, Костя, армийыште улеш, Украиныште. Пырля служитлыме йолташыже мемнан дек унала толын, садлан вашлийме лӱмеш изишак пайремым ышташ лийна. 

- Марий кундем гыч улам, Морко районысо Ярамарий гыч, - кидым шуялта изирак капан, лоптырарак шӱргывылышан, кудыр вуян ошалге рвезаш. 

- А мый Йошкар-Олаште тунемам, - тыгай «ӱяча-мӱяча» коклаште тыманмеш «лывыргышым», йылмат койын рудалте.             

- Костян салаге улмыж годым мый вет шуко полшышым, осал койышан-влак дечат утарем ыле, - йырымла рвезе-полмезе. - О-о, марш-бросокышто мардежла, шулдыран гаяк писын куржталын, садлан начальство тудым чот пагален!

Эскерем, тыгай куанле мут-влакым колын, илалшемытын кумыл сурык - ончычсо салтакым шунен-шунен сийлат! Рвезе кидыш адак музиканым нале, ну, шокташат уста вет: йокрокланыше ӓвий-кувай-влак пуйто тидымак вученыт, лоҥыт веле! 

Йӱд вашеш куш кает, малаш кодаш вереште. Эрдене кынелын, чай йӱмӧ деч вара корныш тарванышым. 

- Мыят пырля каем, - почешем шыдырге кожганыш рвезе. Умылышым, тудлан тыште ынде нимом ышташ! 

- Шольым, - рвезым чаманен ончале озавате, - ужам, портышкеметат шӱтлен пытен, на теве, миньыным чий, уп-у, тока гына йӧрыктымӧ… Армийыште эргымым тыге кӓдырлыметлан кугу ракмат ынде тылат. Таза-эсен кошт!

Кугорнысо остановка дек ошкедена. Кӱлешат вет, февраль тӱҥалтыште март мучашысе гаяк - йырваш леп-леве, йырваш ноп-ночко! Рвезын йолышто у пӧлек портышкем, капыште тыглай фуфайке, а вуйышто гын - ала-могай малахайке… Йӧра эше остановка дек кок уштыш наре веле топкыман, толынат шуна. 

- Тый денет пырля ялышкыда мием мо? - сӧрвала унаеҥ. 

- Уке, огеш лий! - шкенжым да чиемжым шымлен ончальымат, ала-мом шижшыла, пеҥгыдын каласышым. Тыге Ярамарий пӱркыт дене чеверласышна. 

Весканарак рашеме, ту кечынет тиде «гастролер» Манякыш миен лектын улмаш. Адак гынат ала-могай ешын кочмо-йӱмашкыже, адак гынат кидыште - музикан! А вет кугорныш пырля лекшын, ойлымыж гыч шижын кодым, тымарте Одо велнат артистланен коштын…

Каникул деч вара Йошкар-Олаш миен шуымат, текшырыме амал дене Ярамарийыш вигак серышым колтышым. Вашке почтальон деч вашмут толынат шуо: «Пагалыме йолташ, мемнан велне Тендан йодмо еҥда нигунамат илен огыл». Теве кузе!

- Армийыште служитлымет годым Марий мланде гыч тыгай рвезым палет ыле мо? - ятыр варарак пелашемын эн кугу шольыжо, Костя, деч йодым. 

- Уке-е, кушеч палем? Ужынат-колынат омыл! - тыглаят артыкшым ойласыдыме пӧржмарий кӱчыкын вашештыш. 

- А вара куржталме шотышто кузерак, моло деч ойыртемалтат ыле? Саде йылморгаж ачат-аватлан тыгерак моктен ойлыш. 

- Куржталмаште тунаржак уке, а теве кеч-могай траншейым але учебный окоплам кӱнчымӧ годым эртак ончылно ыльым, - ты ганаже Костя шыргыжалде ыш тӱсӧ. - Поснак оласе-влак муньырийла тӧчылыт, уло заданьым шуктен, мылам каналташ гына кодеш. Изинек неле кид-йол пашалан тунемалтын дык…

Икманаш, ожнырак марий яллашкат «Мой адрес - Советский Союз!» гайрак кайыквусым шарныктыше-влак толеденак шогеныт. А кушеч кӧн эргыже салтак радамыште улмым але вес увер-аҥарым ончылгоч пален налыныт шонеда? Пасу капкам вончышынак, иктаж ӓвий-кувай деч йодышташ мо йӧсыжӧ? А уста музиканче улметым пален налыт гын, у-у, акет каваш шумешкак кӱза! Умбакыже тиде-тудо «чияжым» шке гыч ешараш - шӱвалаш веле аман. 

Тачыже гын весын кӱшеш пудийла лӧчаш шонышо тӱрлӧ мошенник тӱча ӱвырала пошен! Ындыже кырча-марча дене веле огыт серлаге шол, «миллионымак» савыралыт. Раш, ончыкыжымат тыгак лиеш лыр. Садлан мыланна, шемер калыклан, тӱжем пачаш тӱткӧ лийман!