Йочам школышто игылтыт гын, мом ыштыман?

- Наталья Георгиевна, буллинг тыглай вурседылмаш деч мо дене ойыртемалтеш? 

- Буллинг - тиде ик айдемын але тӱшкан вес еҥ, кудыжын шкенжым аралаш вийже да йӧнжӧ уке, ваштареш агрессий койышым ончыктымаш. 

Тиде терминым ме утларакшым йоча-влакын тӱшкан лийме верышт - школ, секций, кружок - нерген ойлымо годым кучылтына. Сырымаш ылыжын да пытен, а буллинг кужу жап шуйнен кертеш. 

- Йоча-влак жертвым кузе ойырат? Тыште кугыеҥ-влакын рольышт могайрак? Пырля тунемме йолташышт деч туныктышын поснак пеҥгыдынрак йодмыжым ӱдыр-рвезе-влак «лушкыдырак» деке пижедылаш сигнал семын умылен кертыт?

- Агрессийын амалже тӱрлӧ. Тиде ешыште чӱчкыдын тарваныше конфликт, агрессорын «самоутверждений» манме кумылжо, шкет кодмо деч лӱдмаш да коллективыш ушнаш тыланымаш, интернетын уда влиянийже лийын кертыт. Туныктышын йоча деке пагалыдымашым ончыктымо, тудын шотышто ончылгоч шонен пыштыме шонымашан улмыжат иктаҥаш йоча-влак коклаште агрессий койышым ылыжташ негызым ышта. Жертвым лушкыдылыкшо дене ойырат: тиде кокытеланыме койыш, начар кап-кыл, тӱжвал сын-кун але шкем кузе кучымо ойыртем, удан тунеммаш - икманаш, тиде шкешотан «ош корак». 

Кушто йоча-влак шкеныштын да вес еҥын эмоцийжым умылен, икте-весе дене каҥашен, ик ойыш шуын, компромиссым муын моштат, кушто нуно лӱдыкшыдымӧ верыште улмыштым шижыт, тушто буллинг уке. 

- Ава-ачалан икшывышт деке пижедылмым, тудым сырыктылмым кузе умылаш?

- Нуно икшывын койыш-шоктышыжо вашталтмым шижын кертыт. Йоча «суралалтше» лийын, уданрак тунемаш тӱҥалын, кумылжо трук вашталтын, удан мала да кочкеш, школыш кайымыже ок шу, эше капыштыже вучыдымын нузылтышым ужыда, но тыгодым йоча нимом ок умылтаре гын, тыманмеш мутланаш жапым муза да мо лиймын амалжым рашемдыза. Тургыжланымыдам, колышташ ямде улмыдам ончыктыза. «Мо лие?» «Мый дечем могай полыш кӱлеш?» - йодышым пуэдыза. Титаклымаш, темдымаш лийшаш огытыл. Колыштса гына. Чаманаш да полыш кидым шуялташ ямде улмыдам палдарыза. Ӧндалза, шыматыза. Тудо илышыште кеч-могай ситуацийыште тендан деч полышым йодын кертшаш. Проблемыжым решитлаш полшаш сӧрыза. Йочан школыш кайымыже ок шу гын, икмыняр кечым мӧҥгыштӧ лияш, каналташ, психологически тӧрланашыже чаракым ида ыште. Критиковатлымым чарныза, йӱштӧ чонан ида лий. Лишыл еҥ-влакын полышышт деч посна йоча лушкыдемше лиеш.   

- Икте-весылан ӱшаны-ме кумыл уке гын? Тудым пӧртылташ лиеш?

- Ӱшаным пӧртылташ лиеш, но тидлан шагал огыл жап кӱлеш. Виш мутланымашлан келшыше условийым ыштыза. Йоча «петыралтмым» ужыда гын, чытышан да умылышанрак лийман. 

- Вуеш шудымо икшывын шӱлыкан улмыжо эреак буллинг нерген палдара?

- Уке. Шӱлыкан койыш икшывын кугеммыжым ончыктышо естественный процесс лийын кертеш. Тудо утыждене шуйна, а йоча тендан дене мутланаш ок вашке гын, психолог дене каҥашыман. Тыланда амалжым муаш да тудлан кузе чын полшаш каҥашым пуат. Шарныман: буллинг - тиде, пижедылме йочан пырля тунемме йолташыже-влакын ойлымышт семын, тыглай мутланымаш, модмаш, мыскара гына огыл. Кужаш шуйнышо буллинг йочан личность семын вияҥме корныштыжо уда кышам коден кертеш. Тиде ӱлыш самооценка, тургыжланыме кумыл, тунеммаште нелылык, социальный фобий, суицидальный шонкалымаш-влак. Буллинг агрессорланат сай огыл - ончыкылык илышыштыже сай отношенийым чоҥаш мешая. 

Буллинглан жапыштыже реагироватлен шуктыман. Чылажат шкеак тӧрлана манын, ситуацийым тӱткыш деч посна кодаш ок кӱл. Ава-ачалан инициативныйрак лийман, тиде йодышым туныктышо, психолог да социальный педагог дене пырля шотыш кондыман, йочалан тунемаш, моло дене кылым кучаш, мутланаш лӱдыкшыдымӧ средам ыштыман. 

Башкортостаныште вуеш шудымо икшыве-влаклан, нунын ава-ачаштлан йӱдшӧ-кечыже да тугок 8 800 2000 122 але 124 номеран ӱшан телефон пашам ышта. Тушко кеч-могай мобильный але стационар телефон гыч йыҥгырташ, тургыжландарыше йодыш нерген каласкалаш да опытан психолог деч полышым налаш лиеш.  

Вуеш шудымо йоча «границым» кузе терга   

Туге чучеш, пуйто ешыште йоча ден ава-ача-влак икте-весым умылымыштым чарненыт, чыла мутланымаш сырымаш да вурседылмаш семын эрта. Вуеш шудымо икшывын шкем торжан кучымыжо тургыжланаш тарата. Умылыман: чӱчкыдын тиде кӧргысӧ напряженийым луктын ончыктымаш, «границым» кычалмаш але стресслан реакций. 

Ава-ачалан мом ыштыман?

- Шкем тыматлын кучыза. Ситуацийым нелемдаш огыл манын, кычкырлыме, титаклыме ок кӱл. 

- Йочам колыштса. Агрессий мом - лӱдмашым, нойымашым, шыдым - авырымыжым умылаш тыршыза.

- «Границым» палемдыза. Раш да эркын умылтарыза: торжан мутланаш ок кӱл.

- Эмоциональный фонлан тӱткышым ойырыза: ешыште ӱшанле кумыл да икте-весылан полшымо шӱлыш озаланышаш. 

- Вуеш шудымо икшывылан эмоцийжым чын корныш савыралашлан «дыхательная практика» йӧн, медитаций, спорт дене пайдаланаш полшыза.

Кузе тидым ышташ?

Вуеш шудымо икшыве дене ласкан мутланаш кечеш лу минутым ойырыза. Утларакшым колыштса, ойлымыжым ида кӱрл. 

«Тихий час» еш правилым илышыш шыҥдарыза. Палемдыме жапыште гаджет-влакым йӧртыза, эртыше кечым лончылыза, яндар южышто лийза. 

Йоча дене пырля шижмашым возгалыме дневникым намияш темлыза. Нуным маркетплейсыштат ужалат. Кажне кастене кече мучко да могай ситуацийыште могай кумылым шижме нерген палемдыза. Каҥашыза, уда шижмашым сеҥаш мо полшымым кӱчыкын возгалыза. 

Пырля «Еш правилым», «Ешыште шкем кучымо кодексым» ямдылыза. Икте-весым пагалыме шотышто правилым каҥашыза. Йоча тудын шонымашыжым аклымым да пагалымым шижшаш. Пырля каҥашымаш конфликт деч кораҥаш полша да икте-весылан ӱшаныме кумылым шочыкта. 

Шарныза: агрессий эреак айдемын уда койышан улмыжо нерген ок ойло. Чӱчкыдын тудо кӧргыштыжӧ конфликт улмо але ушым шынден шуктыдымыжо, «кӱын шудымыжо» нерген увертара. Йоча деке тӱткӧ лийза, тудлан тендан полышда да йӧратымашда кӱлыт.       

Башкортостан Вуйлык Радий Хабиров:

«Буллинг нерген ончыкыжат огына ойло, шып коштына гын, ме тиде йодышым шотыш конден огына керт. Йочам темдымаш чыныш лектеш да тиде тудым уда, неле илыш ситуацийыш шукта гын, тидлан образовательный организацийым вуйлатыше-влакат мутым кучышаш улыт».