Икшывым школлан кузе ямдылаш

Тургыжланыме ок кӱл

Йочаланат, ава-ачаланат икымше сентябрь - тиде пайрем да илышын куанле йыжыҥже веле огыл, тиде тыгак кугу стресс. Тыгай ситуацийыште кугыеҥлан шкем кидыш налман да книгасе геройын «Ласкалык, эн ондак - ласкалык!» шомакшым ушештарыман. Ешыште сай, ласка шӱлыш озаланышаш, икшывым да шкем поро кумылын кучыман. Йолташ, кова-коча-влак дене пырля погынен, шарнымаш касым эртараш лиеш - шкендан школыш коштмо жапдам шарналтыза, вет кажнын школ годсо илышыштыже весела татше ятыр лийын. Нелылык нергенат ойлаш ида лӱд: школыш каяш ямдылалтше йоча могай нелылык дене вашлийшашым да тудым кузе сеҥаш кӱлмым умылен шогышаш. 

Кумдан палыме йоча психолог Катерина Мурашован палемдымыж почеш, икымше классыште йоча иканаште кум тӱрлӧ стрессым шижеш. Икымше - иммунологический. Тиде кунам йоча кугу коллективыш логалеш да тӱрлӧ вирус дене вашлиеш, кудыжым тудлан сеҥаш кӱлеш. Кокымшо - социальный. Тыгодым йоча обществыште шке вержым кычалеш, у илышлан йӧнештаралтеш. Кумшо - тунеммаш дене кылдалтше стресс. Тиде возен да лудын моштымаш веле огыл, а 45 минут ик верыште шинчымаш, иктаж-мом каласаш шонымо годым кидым нӧлталмаш, туныктышын йодышыжлан вашештымаш.  

Тидлан кӧра йочан стрессым сеҥен моштымо койышыжым вияҥдыман. Шкендан тургыжланымашда дене ситуацийым нелемдыме ок кӱл. Стрессым сеҥаш эн сай йӧн - школла модаш: у ӱдыр-рвезе-влак дене палыме лияш, шке нерген каласкалаш, йырысе илышым утларак шымлаш тыршаш. 

Икшыве йочасадыш коштын огыл гын, кузе лияш?

Кунам икшыве йочасадыш коштеш, иктаҥаш йоча-влак дене мутлана, тудо школышто шкенжым пеҥгыдынрак, ӱшанлынрак куча. Икшыве шкеж гаяк ийготан йоча-влак дене вашкылым ыштен мошта, туныктышым колыштеш, замечанийже-влакым умыла, заданий-влакым шуктен кертеш. Тӱрлӧ вирус ваштареш кучедал кертмыже икмыняр пачаш саемеш. 

Йоча «мӧҥгысӧ» улеш гын, мом ышташ? 

Тыгай годым школлан ямдылыме курсым, куштыжо йоча-влак тӱшкан ямдылалтыт, эрташ пайдале. Чӱчкыдынрак тӱрлӧ ийготан йоча кушмо еш дене вашлийын мутланыза. Икшыве умылышаш: мландыште ик тудо гына огыл, йырысе еҥ-влакынат кажныжын шке кумылжо да йодмашыже улыт. 

Икымше туныктышым пеш тӱткын ойырыза. «Мӧҥгысӧ» йоча-влак критикым, пеҥгыде, озаланен каласыме интонацийым пӱсын шижыт. Нуно лӱдын, «шке кӧргыш пурен каен» кертыт. Тунемаш кумылышт йомын кертеш. Тыгодым йочалан туныктышын молан шыдешкымыжым, иктаж-кӧм молан вурсымыжым умылтарыман. Тунемше умылышаш: туныктышо тудым личность семын шкенжым огыл, а, мутлан, йоҥылыш шуктымо заданийжым шылтала. 

Школыш каяш ямдылалтше йочан ава-ачажлан мом ыштыман огыл? 

Тӱҥалтыште икшывылан тӱрлӧ «развивайка», кружок да секций-влак дене кылдалтше пашам шуко ида пу. Тудын интересшым шотыш налза, шкаланже яра жапым кодыза. Школыш кайыше йочалан тунеммаш деч вара сайын каналташ йӧн лийшаш. Арнялан кок-кум занятият сита. Адаптаций куштылгынрак эртыже манын, икымше классын программыжым ончылгоч эртыме ок кӱл. Тыгай ямдылалтмаш тунемаш кумылым шагалемда, уроклаште йочалан йокрок лиеш, оҥайлыкше йомеш. 

Йочан кажне ошкылжым текшырымым, чылажымат олмешыже ыштымым чарныза. Самырык айдемылан кугемашыже ида мешае! Тудо ынде рюкзакым шкевуя поген, ручка ден тетрадь-влакым оптен, мӧҥгысӧ заданийым шкевуя шуктен кертеш. Полышым йодеш гын, полшаш ямде лийза. Тудын кеч-кунамат тыланда эҥертен кертмыжым умылтарыза. 

«Школышто туныктышо эре тый денет шогылтын, нечкеланыметым чыташ ок тӱҥал!» манын, йочам ида лӱдыктӧ. Тыге тургыжланымашым веле ешареда да йочан тунеммаш деке кумылжым йӱкшыктареда. Но тыгодымак классыште чылажат моткоч сай, весела да куштылго лиеш манын ӱшандарыме ок кӱл. Школ - тиде жапым яра да веселан канен эртарыме вер огыл улмым умылымеке, тудо ӱҥышемын, кумылжо йӱкшен кертеш. 

Йочалан кече режимым шотыш кондаш полшыза

Роспотребнадзорын специалистше-влак палемдат: чын кече режим, омо, пайдалын кочмаш сайын тунеммаште изи огыл рольым модыт. Поснак у графиклан, нагрузкылан кӧнаш веле тӱҥалше икымше классыш тунемаш кайыше йоча-влаклан. Кечым чын радамлыме режим нунылан тазалыкыштым арален кодаш полша. 

1 сентябрь марте йочам жапыштыже кынелаш туныктыза: тек тудо мушкылтын, эр кочкышым ыштен, эн сайже - зарядкым ыштен шукта. Тиде тунеммашын икымше кечылаштыже нойымаш деч кораҥаш полша. 

Йочан сайын кочмыжым (йолӱмбалне писын пурлын коштшаш огыл), тунеммаш деч вара канымыжым, яндар южыш лекмыжым шекланыза. А эше йочам жап дене чын пайдаланаш туныкташ кӱлеш. Тыгай моштымаш тудлан тунеммаште веле огыл, кугеммекыже, илышыштыжат полша, дисциплиным да ответственный улмо койышым шуара. 

Психолог деч каҥашым налаш лиеш

Лӱдмаш, ӧпке кумыл, шкет улмаш - нине шижмаш-влак изиеҥымат, кугыеҥымат авалтен кертыт. Башкирийыште йоча, вуеш шудымо икшыве, тыгак нунын ава-ачаштлан йӱдшӧ-кечыже 8 800 2000 122 але 124 номеран «ӱшан телефон» пашам ышта. Тушко кеч-могай мобильный але стационарный телефон гыч йыҥгырташ, тургыжландарыше йодыш нерген каласкалаш да психолог деч каҥашым налаш лиеш.