Марий калык пыта мо?..

Российыште марий-влакын чотышт дене кокымшо регион - Башкортостан Республика, тыште элысе чыла марий кокла гыч 18% - 21% ила. 2020 ий марте Башкортостаныште 100 тӱжем деч шукырак марий илен, Марий Эл Республика деч вара элыште тыгай ик субъект гына лийын. 2010 ийыште Башкортостаныште 88,3% марий еҥ марий йылмым шке шочмо йылмыжлан шотлен гын, Марий Элыште - 72,0% веле. Пытартыш калык перепись годым марий-влак шотышто «катастрофический» ситуаций палдырнен. Чаманен палемдыман, марий калык коклаште тунарак шагал йоча ок шоч, лач шукырак еҥ шкенжым марийлан шотлымым чарнен. 

Башкортостаныште 1926 гыч 1970 ий марте марий-влакын чотышт кушкын толын. Республикыште эн кугу показательым 1970 ийыште палемдыме - тунам 109638 марий шотлалтын, нуно калык структурышто удельный нелытышт дене 2,9% лийыныт.  

1970 ийысе перепись почеш чыла марий кокла гыч 105654 еҥже марий йылмым шочмо йылмыжлан шотлен (96,4%), руш йылмым - 3422 еҥ (3,1%), татар йылмым - 513 еҥ (0,5%), башкир йылмым - 23 еҥ. Тыгодымак 51956 еҥ (47,4%) руш йылмым сайын палымыж нерген каласен, татар йылмым - 14079 еҥ (12,8%), башкир йылмым - 403 еҥ (0,4%). Тидын шотышто палемдыман: 1926 ийысе Всесоюзный калык перепись годым марий-влак коклаште улыжат 214 еҥ руш да 771 еҥ татар йылмым шочмо йылмыштлан шотленыт. Ялсовет ден колхоз-влакын шуко кагаз документышт, колхоз погынымаш-влакын протоколышт, тидын шотыштак марий яллаште колхоз-влакын уставышт виге марла возалтыныт. Тыгай практике южо вере XX курымын 70-ше ийлаж марте шуйнен.

1979 ийысе Всесоюзный перепись Башкортостан Республикыште марий калыкын 3 тӱжем наре еҥлан шагалеммыжым палемден, чыла калык шотыштат нунын пайышт изиш иземын. Тыгодымак марий йылмым шочмо йылмылан шотлышо марий-влакат 5 тӱжем наре еҥлан шагалемыныт, нунын пайышт 94,0% марте иземын. Шочмо руш йылман марий-влакын чотышт 2,5 тӱжем утлалан ешаралтын: 5772 еҥ, але 5,4% (Марий Элыште - 6,3%). Кокымшо йылме семын рушла йоҥгыдын моштышо марий-влакын чотышт палынак кушкын (11030 еҥлан). Татар ден башкир йылмылам шочмо йылмылан шотлышо 596 (0,6%) да 49 еҥ лийын, но тыгодым нине йылме-влакым сайын палыше-влакын чотышт иземын: татарла 11220 еҥ (10,5%) да пошкырт йылмым 326 еҥ (0,3%) пален. Тыгодым 82 руш, 73 татар, 21 одо да 16 башкир шочмо йылмыштлан марий йылмым шотленыт. Моло этнический тӱшка гыч 921 еҥ кокымшо йылме семын марий йылмым сайын палымышт нерген каласеныт, нунын коклаште 617 руш, 166 татар, 68 одо да 40 башкир лийыныт.

Лу ий гыч эртыше 1989 ийысе калык перепись республикыште марий-влакын абсолютный да относительный чот дене иземмыштым ончыктен. Тыгодымак шке калык йылмыштым шочмо йылмылан шотлышо марий-влакын чотышт да ужашышт умбакыже иземын. Марий-влакын чотышт улыжат 1 тӱжем еҥлан шагалемын гын, шочмо марий йылман марий еҥын чотшо 4 тӱжем наре шагалемын. Очыни, марий йылмым шочмо йылмылан шотлышо марий-влакын ужашышт тыге палынак иземмын ик амалже Совет правительствын да коммунист партийын эртарыме йылме политикыште лийын. Нуно национальный республикыласе школлаште руш йылме дене туныктымашым шыҥдарен толыныт. Школ вуйлатыше, администраций пашаеҥ да марий кокла гыч лекше партбилетан еҥ-влак марий калыкын тӱвыражым да йылмыжым арален кодымаште да вияҥдымаште шкаланышт пайдам ужын огытыл да руш йылмым ончыко колтымо верч тыршеныт.

Вес семын каласаш гын, йылме политике марий йылмылан эҥгекым ыштен, руш йылмын позицийжым пеҥгыдемдыме шотышто шке «сай» лектышыжым пуэн. 1989 ийыште 8470 марий (8%) шочмо йылме семын руш йылмым палемден. Шочмо йылман удельный нелыт тугак иземын, 91,2% кодын. Тыгодым шочмо йылме семын татар йылмым 710 еҥ (0,7%) да башкир йылмым 81 еҥ (0,08%), палемден. Кокымшо йылме семын татар йылмым 8863 еҥ (8,4%) да башкир йылмым 147 еҥ (0,1%) сайын паленыт. Руш йылмым сайын палыше марий-влакын чотышт 10 тӱжем еҥлан ешаралтын, 72422 еҥ (68,5%) лийын, а руш йылмым шочмо йылмылан шотлышо-влак 1,5 гана артеныт. 

2010 ийлан 103658 марий гыч 101126 еҥже (97,5%) руш йылмым палымыж нерген каласен, марий йылмым шочмо йылмыжлан 88,3% еҥ веле шотлен.

Марий Эл Республикыште 285722 марий еҥ (98,2%) рушла моштымыж нерген увертарен да 72,9% марий йылмым шочмо йылмылан шотлен. Марий-влак коклаште руш йылмым кучылтмо кугу кӱкшытым Татарстан Республикыште палемдыме. 18848 марий гыч 97,3% еҥже тӱрлӧ калык-влак коклаште рушла мутланаш йӧнанлан шотлен, да шочмо йылмыжлан марий йылмым 82,3% марий еҥ шотлен.

Башкортостан Республикысе моло этнический тӱшка-влакын представительышт кокла гыч марий йылмым шочмо йылмылан 1989 ийыште 528 еҥ шотлен, нунын кокла гыч руш - 184 еҥ, татар - 167 еҥ, башкир - 96 еҥ. Тидын деч посна 917 марий огыл еҥ кокымшо йылме семын марий йылмым палемден. 

Совет Союз жапысе кок пытартыш калык перепись ончыкта: Башкортостаныште марий-влакын шке шочмо йылмылан марий йылмым шотлымышт да кокымшо йылме семын руш йылмым кучылтмышт умбакыже вияҥын гынат, марий йылмым йомдарымаш, кызытсе жапысе семын, кугу эҥгекым ыштен огыл. 

1989 ден 2002 ийласе перепись-влак коклаште республикыште марий-влакын чотышт ик кӱкшытыштӧ кодын. 1987 ий гыч тӱҥалын, марий-влак коклаште эн шуко аза шочмым палемдыме гынат, 2010 ийысе чумыр перепись Башкортостаныште марий-влакын адак 2171 еҥлан шагалеммыштым палемден. Мутлан, 1989 ийыште республикыштына аза-влак шочмын кокла показательже 17,8 йоча лийын гын, марий-влакын тиде показатель 27,0 лийын да моло этнический тӱшкам ятырлан эртен. Шкеныштым кугезе калык радамыш пуртымым чарныше да татар ден руш радамым ешарыше «марий-влак» кызыт мартеат шуко улыт.

Чумыр демографий процессын икмыняр уда тенденцийжым ончыде, 2002 ийыште республикысе кокла показатель - Башкортостан мучко 1000 ӱдырамашлан 1767 шочшо йоча - Российысе кокла кӱкшытым эртен (1513 йоча). Тидын дене Башкортостанын демографий шотышто икшырымын кушмыжым умылтараш лиеш. 

Башкортостаныште чумыр марий калык гыч 1979 ийыште 23581 еҥ (22,1%) олалаште илен, а 83212 еҥ (77,9%) - ялыште.

Туге гынат республикыште марий-влакын удельный нелытышт изилан кӧра (2,6%) марий ӱдырамаш-влак деч икшыве пай кугу лийын огыл, но садак 2002 ийыште марий ӱдырамаш-влак деч йоча шочмаш селаштат (2,539), олаштат (1603) кӱкшылан шотлалтын, яллаште башкир ӱдырамаш-влак деч (2544) да олалаште чуваш ӱдырамаш-влак деч (1603) почеш кодыныт. Тыгодым марий-влак коклаште ик ӱдырамашлан шочшо-влакын кокла чотышт эн кугу лийын, 3 да тылеч шукырак икшыван марий ӱдырамаш-влакын налын шогымо ужашышт 33,9% лийын, тунам Российысе кокла показатель 14,2%, а республикысе кокла показатель 22,6% лийын.

Шочшо аза шуко лийын гынат, яллаштат марий-влакын чотышт 1970 ий гыч эркын-эркын шагалемын толеш. Краснокам ден Мишкан районлаште 1970 гыч 2010 ий марте марий-влакын чотышт 5 тӱжемлан шагалемын, Калтаса велне - 4 тӱжем, Шаран районышто - 2,5 тӱжем еҥлан. Тыгодым Мишкан районышто моло калыкын куснен кайымыжлан кӧра марий калыкын ужашыже палын кугемын, 62,7% гыч 1970 ийыште 71,5% шуын. Калтаса (40,1% гыч 45,9% марте) ден Дӧртыльӧ районлаштат (8,4% гыч 10,2% марте) тыгаяк тенденцийым ужына.

2002 ийысе перепись почеш 95405 еҥ олык- да эрвелмарий, 3213 еҥ (3,0%) курыкмарий йылме дене мутланымым палемденыт. 3548 (3,3%) марий башкир да 27330 еҥ (25,8%) татар йылмым паленыт. Руш йылмым сайын палыше марий-влак шукемыныт, 2002 ийысе калык переписьын лектышыже почеш 100308 еҥ (94,8%) лийын.

Марий калыкын ужашыже икмыняр районышто моткоч кугу показательыш погына. Российысе 2010 ийысе калык переписьын данныйже почеш эн шуко марий Мишкан (71,5%), Калтаса (45,9%), Пӱрӧ (38,5%), Краснокам (26,5%), Шаран (19,7%) районлаште шотлалтын. Пӱрӧ ден Нефтекамск олалаште 13,1% да 9,9% марий илен.

Икмыняр районышто калык составыште марий-влакын ужашышт изи лийын гынат, 2010 ийысе калык перепись почеш чотышт 1 тӱжем утла еҥыш шуын: Дӧртыльӧ - 3368 (10,4%), Янаул - 3319 (6,9%), Балтач - 2701 (12,6%), Благовещенск - 1659 (10,9%), Нуриман - 2126 (10,2%), Каридель - 1504 (5,4%).

Марий йылмым шочмо йылмылан шотлышо марий эн шуко Дӧртыльӧ (98,8%), Мишкан (98,0%), Пӱрӧ (97,2%), Балтач (96,7%), Краснокам (96,1%), Калтаса (94,6%), Янаул (94,2%) да Шаран районлаште (93,3%) палемдалтын.

2020 ийысе калык переписьын данныйже почеш марий калыкын умбакыже шагалеммыжым ужына. 2020 ийлан марий калыкын эн шуко чотшо Мишкан (14618 - 69,2%), Калтаса (9153 - 41,5%), Пӱрӧ (11348 - 18,5%), Краснокам (6757 - 26%), Шаран (3315 - 16,8%) районлаште палемдалтын. 1 тӱжем утла марий илыме районламат ончыкташ лиеш: Дӧртыльӧ - 2927 (5%), Благовещенск - 2522 (5,1%), Янаул - 2473 (5,7%), Балтач - 1721 (9,3%), Нуриман - 1807 (8,8%), Туймаза - 1182 (0,9%) Каридель - 1165 (4,8%). Благовещенск районышто марий калыкын пайже иземын гынат, чотшо шукемын. Пӱрӧ ден Нефтекамск олалаште марий-влакын ужашышт иземын огыл да 2010 ийысе гаяк 13,1% да 9,8% лийын. Уфа олаште 5561 марий илен.

Кушто марий йылман среда уло, марий калык чотшо дене шагал гынат, тушто ожнырак шочмо йылме сайынрак аралалт кодын, но тачысе кечын марий йылмым аралыше вий уке. Марий-влакым «анклавно» да «дисперсно» вераҥдыме икмыняр районышто марий-влак коклаште марий йылмым шочмо йылмылан шотлымо пай моткоч изи да республикысе кокла показатель (88%) дечат ӱлышрак лийын. Тыгай районлаште марий калык варналтеш да вашке гыч йомеш.

2020 ийыште Башкирийыште илыше 84988 марий еҥ гыч 62135 еҥ веле марий йылмым палымыжым палемден. Эсогыл Мишкан районыштат 1 тӱжем утла еҥ марий йылмым палыдымыж нерген каласен. Уфа ден Нефтекамск олалаште 50 утла процент марий еҥ марий йылмым шочмо йылмылан шотлыдымыж нерген каласен, Благовещенск районышто - 75 утла процент. Пӱрӧ олаште марий йылмым шочмо йылмылан 59,6% марий веле шотлен, Туймаза районышто - 39%, Янаул районышто - 22,4% веле.

Марий калыклан да йылмылан тыгай неле пагытыштат южо районышто моло калык коклаштат марий йылмым палыше-влак улыт. Тидлан ӧраш да куанаш гына кодеш. Тыге 2020 ийыште Шаран (260 еҥ), Нуриман (146 еҥ), Татышле (24 еҥ), Балтач (20 еҥ) районлаште моло калык гыч улшо-влакат марий йылмым палымышт нерген каласеныт. Нине районлаште мемнан калык коклаште марий йылмым шочмо йылмылан шотлышо пай чот дене 107,8%, 108%, 110,4%, 101,2%. Моло районлаште тыгай сӱрет палдырна: Караидель - 97,5%, Дӧртыльӧ - 95,8 %, Мишкан - 92,5 %, Краснокам - 91,4 %, Калтаса - 76,9%.

Кеч-могай калыкынат этнокультурный ойыртемжым веле огыл, нацийым шкенжымат шочмо йылмым арален кодымо йӧн дене гына арален кодаш лиеш. Чаманен каласыман, кызытеш марий калык коклаште эртарыме мероприятий-влак марий йылмым да тӱвырам аралыме сферыште нимогай лектышым огыт пу, марий калыкын шагалеммыже уло вийын кая.

Вес семын каласаш гын, марий-влакым, кундемысе моло руш огыл калык-влакын семынак, руш йылмылан шӱмаҥдыме процесс утларак вияҥын. Кызыт ситуаций тыгай: марий калыкын мер организацийжым вуйлатыше-влак марий шӱлыш дене огыт иле, южо вуйлатышыже шке калыкын йӱлажым да историйжым гына огыл, марий йылмымат кӱлеш кӱкшытыштӧ огеш пале, а икшывыштым нуно марий йылмылан йӧршын огыт туныкто да нунын ончыкылык илышыштымат марий калык дене огыт кылде.