«Икшывым шочмо йылме дене туныктыман,

2024 ийыште «Чолман» газетын 24-ше номерыштыже (2024 ий, 12 июнь) «Валериан Васильевын мӱкшыжӧ» статья савыкталтын ыле. Тушто лӱмлӧ учёный В.М. Васильевлан Морко районысо Малиновка ялыште пу гыч шарнымаш меҥгым шогалтыме нерген возенам ыле. Тудо тыгай ой дене пытен: «Организатор Юрий Захарович ончыкыжым тиде пу шарныктыш олмеш кӱ шарныктышым ышташ шона». Ойлымо - ыштыме. Тений 24 майыште Малиновка ялыште шарнымаш кӱм почыч. 

Тиде кечын ялыш шуко еҥ погынен: кугу пашан тӱҥ организаторжо, Морко землячествын еҥже, пашан ветеранже Юрий Петров, учёныйын родо-тукымжо, Семисола ял шотан илем администрацийым вуйлатыше, «Кушна кундем» ансамбль, верысе калык, Йошкар-Ола гыч «Морко кундем» землячестве ден Марий Элыште эрвелмарий-влакын «Ош Виче» мер ушемын еҥышт, В.М. Васильевын лӱмжым нумалше Марий шанче институтын учёныйжо, журналист-влак. Ял уремыште уна-влаклан кугу ӱстелым погеныт - подеш шӱрым, чайым шолтеныт. Ансамбль муро да куштымаш дене куандарыш. А мийыше-влак учёный нерген мом шарнымыштым ойлышт.

Малиновка ялыште илыше Иван Ефимов: «Ачий Малиновкыш илаш толмыж годым 12 ияш лийын. Тудын ойлымыжо почеш, яллан лӱмым пуымо шотышто документ пашам Валериан Михайлович ышташ полшен, молан манаш гын грамотан еҥже ялыште тунам тудак веле лийын. Нуно мӱкшым онченыт, 40 омарта наре мӱкшышт лийын манын ойла ыле ачий. Малиновка гыч Йошкар-Олаш илаш кайымышт годым ачийлан да тудын кок азийжылан (изажлан - авт.), шарнен илаш 3 ала 6 омартам пӧлеклен коденыт. Мыйын ачий тудо жап гычын мӱкшым ончен. Мый 62 ийышке шуам, мо шарнем, мемнан эртак мӱкшна лийын. Мый гын тачат ачий деч кодшо мӱкшымак ончем, шонем». 

Морко землячествын еҥже, шарныктышым ыштыктыше, пашан ветеранже Юрий Петров: «Марий калыкын тыгай уста, тале эргыже Морко кундем Кугу Кожлаялын ӱдыржӧ Наталья Васильевна дене вашлийын, ешым чумыреныт да илыш пыжашым тыште тӱҥалыныт. Тиде тӱҥалтыш, мыйын шонымаште, кажне ешлан моткоч шерге. Малиновкыш толмекем, мыланем сурт олмыжым ончыктеныт. Вара «Саскавий» ушемым экскурсийыш конденам. Нуно савар воктек пеледышым пыштен кодышт. Тунам мыланем чонемлан ала-кузе нелын-йӧсын чучын колтыш. Вара шарнымаш кӱм ышташ шонымаш лекте. Тудым Морко администрацийын вуйлатышыже Александр Николаевич Голубков ышташ полшен. Тудлан моткоч кугу таум ойлем». 

В.М. Васильевын пелашыжын родо-шочшыжо, Морко посёлкышто илыше Екатерина Логинова: «1963 ийыште Йошкар-Олашке тунемаш кайышна. Нунын деке, ӱдырышт Лидия Валериановна деке унала миена ыле. Нуно мемнам пеш порын вашлийыныт. Мемнам гына огыл, кеч-кӧ миен гынат, чылам тыге вашлийыныт, эре полшен шогеныт. Нунын деч мый нимогай торжа мутым колын омыл - пешак поро чонан улыт ыле». 

В.М. Васильевын Йошкар-Олаште илыше тукым шольыжо, пӱй эмлыше Павел Кайниев: «Мый Башкирийыште шочын-кушкынам. Валериан Михайлович мыйын кугезе ковамын шочмо изаже лиеш. Мый йоча жап гычак тудым паленам. Тудын нерген «тунемше, ушан-шотан, учёный лийын» манын ойленыт. Тудо мыланем эре пример лийын. Санденак Бирск оласе медучилищым, Уфа оласе мединститутым тунем пытарышым. Валериан Васильев гай лияш тыршенам. Мемнан ешыште тудо моткоч пагалыме еҥ лийын».   

П. Кайниевын пелашыже, туныктымо пашан ветеранже Надежда Кайниева: «Валериан Михайлович мыланем мӱндыр родо лиеш, а пелашемлан - лишыл родо, нуно ик тукым гыч улыт. Валериан Михайловичын шуко пашажым ме Йошкар-Олаште гына пален налынна. Студент-влакым туныктымо, курсовой ден диплом пашам возымо, факультетыште ончыкылык туныктышо-влакым ямдылыме годым ученыйын пашажым эре кучылтына ыле. Нуным лудмем годым мыйым теве мо ӧрыктарен: тудо йылмызат, этнографат, туныктышат, шымлызат, фольклористат, музыковедат лийын. Тынар марий мурым - моткоч кугу да шерге поянлыкым - чумырен коден». 

Малиновка ял Морко районысо Семисола ял шотан илемыш пура. Лӱмжӧ рушла йоҥга гынат, ялже марий. Тачысе кечын тушто ик еҥ гына, Иван Арсентьевич Ефимов, ила. Тудак В.М. Васильев нерген ачаж деч колмо шарнымашым да шочмо ялжым арала. Ялыште кум мӱкшотар уло. Иктыже - ялын озажын. Тудын ялыштыже тыгай кӱм почмаш кугу дечат кугу пайрем лие, да мутланыме годым И. Ефимов палемдыш: «Тачысе кече мыланем Москваште улмо гай чучеш. Ялышкем тынар еҥ толын - тыгай калыкым мый, мо ялыште шкетын кодынам, ужын омыл ыле».

Пайрем кечын Иван Арсентьевичын ик мӱкш ешыже лектын ыле, тудо «Мӱкшым оролем» мане гынат, калык дене пырля лияшат, мутланашат жапшым муо, пайремыш мийыше уна-влаклан тамле мӱйжым пуэн колтыш.  

В.М. Васильев 1961 ийыште, 78 ияш, ош тӱня дене чеверласен. Кок репрессий толкыным илен эртарен. Наталья Васильевна дене коктын ныл икшывым, кок эргым да кок ӱдырым, йолӱмбак шогалтеныт. Сурт-оралтым чоҥеныт, олма садым куштеныт, мӱкшым онченыт. Валериан Михайлович шкежат мӱкш гаяк пашам ыштен. Туныктышо, просветитель, редактор, калык ойпогым чумырышо, 250 наре шымлыме пашан да ятыр книган авторжо. Марий-влак кокла гыч икымше филологий науко доктор лӱмым сулен налше учёный илышыште мондалтдыме кышам коден. Таче учёныйын лӱмжым Марий Элыште Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институт нумалеш. Йошкар-Оласе 9-ше микрорайонышто Васильев лӱмеш урем уло. Шочмо элыштыже, Янаул районысо Тумна ялыште, 1997 ий гыч В.М. Васильевын тоштер-пӧртшӧ пашам ышта, калыкын оксаж дене учёныйлан бюстым вераҥденыт. Нине шарныктыш-влак радамыш ынде Морко районысо Малиновка ялыште почмо кӱмат пуртыман.