Калык промысел-влак

«ЧОЛМАН» ГАЗЕТЫМ МАX-ЫШТЕ ЛУДЫНА!

Тыгак теве мом шотыш налман: марий-влак янлык коваштым пеш сайын ийлен моштеныт, садлан тудо марий-влакын экономикыштышт изи огыл верым налын, а янлык промысел утыр вияҥын. Промысловый янлык-влак тыгай лийыныт: умдыр, кома, луй, рывыж, пире, шурмаҥше, лумшо, йос, шашке, шымавий, ур, мераҥ, суслик, маска, шордо. Марий-влакын илышышт чодыра дене чак кылдалтын, мутлан, нуно ур коваштым оксан эквивалентшылан шотленыт. Тыге ончыч кум ур коваштын акше кум ырший лийын, варажым ик ырым гына шогаш тӱҥалын.

Юл кундемыште сонарлыме вер шагалеммылан кӧра Чолман да Ош Виче эҥер-влак лишне кушшо чодыралаш кошташ тӱҥалыныт. Сонарлыме мландын кӱлешлыкше марий-влакын у мландым освоитлымыштын ик эн тӱҥ амалже лийын. Нине мланде-влак акрет жап гычак марий сонарзе-влаклан кугу лектышым пуэныт, а умбакыже неле илыш деч шылын куржшо ятыр марийын шочмо суртышкыжо савырненыт.

Умбакыже, Руш кугыжаныш вияҥме семын, йырым-йыр тӱрлӧ калык шукемын, сонарлыме мланде шагалемын, сонар пашан лектышыжат иземын. Марий-влаклан эркын-эркын мланде да вольык ончымо пашалан тунемаш логалын.

XVII-XVIII курымлаште сонарлыме чыла мландым припускной договорлаште палемдаш тӱҥалыныт, тушто возалтын: «Бобров и выдер, и другого всякого зверя и птицу, та кож в тех межах рыба ловить, и дупленицы искать и другим всем употребляться». Кугыжаныш чодыра пашамат шке кид йымакыже налын. Тидын нерген тыге возалтын: «Разрешается в лесах бревна и дрова рубить, лубья снимать». Чыла налогым тӱлымӧ системыш логалын. Тиде пагытыште Пошкырт кундемысе марий-влакын озанлыкышт натуральный лийын, пазар дене начаррак кылдалтын. Кажне еш озанлыкшылан мо кӱлешым шке вийже дене ситараш, шке ышташ тыршен.

Ял озанлык паша дене гына чыла йодмым шукташ лийын огыл, ешартыш пашадарымат кычалаш верештын. Марий-влак коклаште сонар да мӱкш ончымо дене пырля тӱрлӧ сурт арверым ыштылмаш шарлаш тӱҥалын, тиде промысел-влак марий ял-влакын экономикыштышт тӱҥ ужашым айленыт. Пазарлаште корзиҥгам, ломбо гыч ыштыме тӱрлӧ мебельым да моло арверым ужалаш тӱҥалыныт. Тыгай арвер утыр шукемын, качествыже саемын, моторрак сӧрастарашат тунем шуыныт.

С.О. Сомье тыге возен коден: «Между черемисами встречаются и ремесленники. Некоторые из них очень хорошо делают некоторые мелкие вещи, как-то: корзинки различной формы, сплетенные из березовой и сосновой коры, солонки, сплетенные из коры, ящики спичек, ручки, футляры ножей, примитивные лук и стрелы, сделанные в виде детских игрушек, лодки, сделанные из цельного ствола дерева».

XIX курым мучаште марий-влакын илыме пӧртыштат вашталташ тӱҥалын. Поянрак еҥ-влак яр тӧрзан шем пӧрт-влак олмеш шкешотан архитектур тӱран, марла декоран пӧрт-влакым чоҥаш тӱҥалыныт. «Ош» пӧрт-влакын серган тӧрзашт урем могырко ончаш тӱҥалын. 

Имнян кресаньык-влаклан илаш куштылгырак лийын: вакшыш, заводыш да пристаньыш киндым шупшыктымо дене ешартыш оксам ыштен кертыныт. Ула дене кондыштшо марий-влак сай парышым налыныт, нуно озанлыкыштышт эн шагалже 4 имньым ашненыт. 

XIX курымышто марий-влак коклаште акрет жап гычак палыме пистым ямдылыме промысел кумдан шарлен. Писте шӱм гыч тӱрлӧ сырьем, арверым ыштеныт, илыме верым да оралтым чоҥымаште кумдан кучылтыныт. В.А. Новиков «Лесная промышленность в Уфимском уезде» статьяштыже писте гыч мом ыштылме нерген возен: «Кресаньык илышыште писте кугу верым налын шога, кресаньык-влак писте пӧртыштӧ илат, писте ате гыч кочкыт, киндым писте кӱр коробкаш оптат, кӱр денак пӧрт леведышыштым леведыт, тер ден орвам ковыжлат; мочыла гыч омыта ӱзгарым, ложаш мешакым, нунылан корнышто ковер ден одеялым алмаштыше чыптам ыштат, писте олымбалне малат, писте мончаште мушкылтыт, а эше писте гыч ыштылме арверышт кужу телымат илен лекташ да йозак ден повинностьым тӱлаш оксам ышташ полша».

Кеҥеж тӱҥалтыште пистым поснак шуко ямдылаш тӱҥалыныт. Тидыже чодыралан эҥгекымат ыштен. Тыгак палемдыман: ял озанлык кӱлешлыклан чодырам пӱтынек руымылан кӧра южо яллаште пӧртым ырыкташат пу кодын огыл. 

Писте шӱмым утларакшым апрель покшеч июнь марте комареныт. Тиде жапыште пушеҥгылаште вӱд коштмаш ты пашам ятырлан куштылемден. Кӱрым комараш 10-15 см диаметран нӧргӧ пушеҥгым ойырен налыныт. Писте шӱмым товар але кошар мучашан пу тоя дене комареныт. Южгунам тоян ик мучашешыже кӱртньым пижыктеныт. Мочылалан ямдылыме писте шӱм 4-8 метрыш шуын. Сай пашаеҥ кечеш 30 гыч 40 марте 3-4 вершок лопкытан да 6 аршын кужытан писте шӱмым комарен да оптен шынден, тыге 90 ыр гыч 1 теҥгеат 20 ыр марте ыштен налын кертын.

XX курым тӱҥалтыште пушеҥгым обрабатыватлыме промысел койын вияҥаш тӱҥалын. Тидлан социально-экономический да политический фактор-влак да сату-окса кылым вияҥдымаш чот полшеныт. 1898-1899-ше ийласе шужен илыш еҥ-влакым чодырам ямдылыме да пушеҥгым обрабатыватлыме пашалан чотрак пижаш таратен. Уфимский губернийыште тиде жапыште могай промысел-влак лиймым «Уфимский губернийысе кустарный производство-влакын справочный указательыштышт» да «Отхожие, местные и кустарные промыслы в Уфимской губернии» очеркыште радамлыме. 

Мочылам ямдылыме жапыштак кӱрым ямдыленыт, тудым кугурак, южгунам тура шогышо пушеҥге гыч комареныт. Кӱрын кужытшо 2-3 метр нарыш шуын. Тудо шукыж годым ужалаш каен, сандене сайракшым ямдылаш тыршеныт: 6-12 аршын кӱкшытан да 7-10 вершок кӱжгытан писте-влак гыч комареныт, кӱржым 3,5 аршын кужытаным да 4 чырык лопкытаным ыштеныт. Укшдымо, сайрак пушеҥгым муаш шуко верым ончен савырнаш логалын. Тидыже паша лектышым иземден, ик еҥ 5-6 кӱрым гына ямдылен кертын. Марий-влак ямдылыме кӱрыштым шукыжым шке озанлыкыштышт кучылтыныт.

Мочылам ышташ писте шӱмым 1,5 тылзе ерыште але купышто нӧртен кийыктеныт, вара тушеч мочылажым ойырен, пушеҥге шӱмжым леведышым леведаш, печым печылаш кучылтыныт. Тыгак мочыла гыч имне кычкаш тӱрлӧ арверым ыштылыныт.

Нийлык писте шӱмым идалык мучко ямдыленыт, но калык шукыжым кеҥежым пашам ышташ йӧратен. Тиде жапыште сай пашаеҥ ик кечыште 200 пушеҥгымат ньыктын налын кертын. Нийым чодырам руымо деч вара вигак ямдыленыт. Тидлан кажне еҥ шке лӱмын станым ыштен. Ямде нийым пидыныт да леваш але леведыш йымалне араленыт, вара пагытышт лийме годым тушеч мочылам ыштеныт. 

Озанлыкыште ешлан вургемым ситарыме неле паша шуко жапым налын. Тиде паша пӱтынек ӱдырамаш-влак ӱмбалне лийын. Н.П. Рычков, марий ӱдырамаш-влакым сӱретлен, тыге возен: «Жены их не менее трудятся мужей своих, ткут разные полотна и шерстяные сукна, которые употребляют на одежду себе и мужьям своим». Генеральный межеваний шотышто экономический примечанийлаштат тыге возымо: «Женщины сверх полевой работы упражняются в рукоделье, прядут лен, посконь и шерсть, ткут холсты и сукна для себя и на продажу». 

Шыжым ӱдырамаш-влак кынем обрабатыватлаш тӱҥалыныт. Кыне гыч вургем ден вакшышлан вынерым, кандырам, имне кычкыме ӱзгарым, кол кучымо вапшым ыштеныт. Тыгак шорык меж гыч портышкемым, вуйчиемым ыштеныт, вургемым ургеныт, шӱртым шӱдыреныт. Марий-влакын шкеныштын куымо станокышт лийын, но, илен-толын, чылан руш станок дене пашам ышташ тӱҥалыныт.  

Эрвелмарий-влакын башкир, татар да моло калык-влак дене пырля илыме кундемыште поян куымо искусство вияҥын. Калык вургемым сӧрастарыше тӱр кугу мастарлыкан прикладной искусствын ик видше лийын. Тӱрым тӱрлымаш да вургемым сӧрастарымаш кызытат йомын огыл, да, очыни, моло промысел-влак дене таҥастарымаште, эн тичмашын аралалт кодын.  

Пагалыме лудшына-влак, ВК ден Одноклассники соцлаштыклаште вераҥдыме уверым каҥашаш ушнаш ӱжына!