Маядык марий-влакын аралтышышт

«ЧОЛМАН» ГАЗЕТЫМ МАX-ЫШТЕ ЛУДЫНА!

Икшывым ава помышышто кийымыж годымак аралаш тӱҥалыт. Шочыктышаш, нелашан ӱдырамаш нерген ятыр ойӧрӧ уло. Йоча шочмек, «бӓбӓй туйым» - «йоча сӱаным», шке родо-шочшылан азам икымше гана ончыктымашым - эртарат. Азалан шинча ынже воч манын, саҥгашыже шӱчым (кызыт - йӱдрак тӱсан помадым) йыгалтат. Йочам шепкаш шкетшым огыт кодо, воктенже эре кӧ-гынат лийшаш. Шкетын кодеш гын, пӓрий, «шӱкшӧ йондал» вашталтен кертеш, маныт. Садлан шепкаш але коляскеш йоча вуй могырым, мындер йымак, кошар кӱртньӧ арверым пыштат. Тиде вашкӱзӧ, кӱзӧ але моло лийын кертыт. Шинча ынже воч манын, тугак кинде каваным, шӱчым але йӱлен пытыше кӱ шӱч шлакым кучылтыт.

Икшывын изиракше годым эше йошкар пӓпӓйым - калпакым упшалтат, ӱдыр-влаклан тӱрлӧ мотор тасмам пижыктат, шӱешышт тӱрлӧ кӱ гыч ыштыме шырчам сакат, кидешышт тыгаяк кидшолым кылдат. Ожнырак тидлан ший окса-влакымат кучылтыныт. Оҥешышт булавкым, а школыш коштмо жапыштышт булавке олмеш тӱрлӧ значокым пижыктат. Йочан йолашыжым тупыньла чиктат. Оҥыштыжо булавке уке гын, йолашеш пижыктат. Авай ден кувавайын ончылсакышыштын оҥыштыжо эре булавкым ужаш лиеш ыле. Икана «Тиде молан?» манын йодмемлан авай «Тӱрлӧ осал деч саклалташ» мане. 

Марий вате ӱмыржӧ мучко тувыржым тӱрлен чиен. Ӱдыржымат, а вара тудыжо шке икшывыжым тӱрлаш туныктеныт. Ожно марий ӱдыр, кугеммешкыже, шкаланже, ончыкылык марийжылан да тудын шочшыжо-влаклан вургемым тӱрлен ямдылен. Тӱрыштӧ аралтыш узор-влакым кучылтыныт. Нуно тӱрлӧ улыт.

Пушеҥге илышым, кӱшыл (кавасе), покшел да ӱлыл (вес тӱня) тӱням ушышо кыл улеш. Ешым, тукымым тӱрлӧ шинча вочмо деч аралаш полша. Тидлан пу гыч ыштыме кулон ден кидшол-влакымат пижыктат. 

Пушеҥге-влак коклаште эн таза, кужу жап кушшылан тумо шотлалтеш, садлан тудымат аралтыш семын кучылтыт. Тумлеге гыч шырчам але кидшолым ыштат, тӱрышкӧ тумо лышташым ешарат.

Эреак ужарген шогышо кож кужу ӱмырым тылана, маныт. Кӱкшӧ улмыжлан кӧра тудын гоч Юмо дене ойласаш сайлан шотлат.

Пызлымат виян аралтыш-влак радамыш пуртат. Тудо осал вий, уда ю, тӱрлӧ чер-чур деч сакла. Пакчаш шындыме пызле суртым аралаш полша. А орлаян укшыжым омса янакеш пижыктат, пызлыгичкыж гыч шӱеш сакаш шырчам ыштат. 

Эше пеш виян аралтышлан кече шотлалтеш. Тудо илышым пуа, йырваш порылыкым шара, шинча вочмо, пужымо да тӱрлӧ чер-чур деч арала. Пиалым сымыстарен, тӱҥалме пашаште сай кӱкшытыш шуаш полшен кертеш, айдемын кӧргӧ вий-куатшым пеҥгыдемда. 

Еҥ-влакын кугезыштат полшен шогышт манын, эше шем кече аралтыш уло. Тудыжым шем шӱртӧ дене тӱрлат.

Тӱрыштӧ тыгак имне узорым кучылтыт. Имне савырле вольыклан шотлалтеш, Юмо дене кылым кучаш полша. Имне аралтышан вургемым чийыше еҥ Кече аралтыш денат аралалтеш. 

Аралтышыште улшо пӱчӧ нӧлталалтмым ончыкта. Пӱчӧ тӱкыжым кажне ийын вашталта, садлан тиде аралтыш кажне гана илышым уэмдымым ончыкта.

Тугак узор-влак коклаште комбо, лудо чапа-влакым ужаш лиеш. Тидыже улылыкым але перкелыкым ончыкта. Чапа-влак чыла аралтышыштат улыт. 

Йӧратымаш ден моторлыкым саклаш мужыр йӱксан але мужыр кӧгӧрченан сӱретым тӱрлат. Таклан огыл марлан лекшаш ӱдыр ончыкылык марийжын шӱйыш тыгай узоран кужу шовычым (солыкым) сака.

Эше ик пеш тале аралтыш - Шочынава.

Ава йочалан илышым пуа да тудым арален кугемда. Тидлан кӱшнӧ каласыме шуко аралтышым кучылтеш. Нунын кокла гыч эн виянже - икшывыжым йӧратымаш. Вашешыже икшывыже-влакат, уло чон дене йӧратен, аваштым тӱрлӧ пӧлек дене куандарат.

Тугак ракывот-влакын (каури - кишкывуй - ракывотынат) аралтыш вийышт уло, маныт. Ракывот гыч шырчам, тӱрлӧ алгам, оҥсакышым (кулоным) ыштылыт да шинча вочмо деч кучылтыт. Маядыкыште тыгай сӧрал арвер-влакым Люда Ганиева ямдыла.

Марий калыкын аралты-шыже-влак пӱртӱсын вийже негызеш тӱрлӧ символ ден предмет-влакым авалтат. Нуно кажныже осал да уда деч аралат, шонен марий калык. Коклаштышт шергакан кӱ-влакымат ужаш лиеш. Тиде курык хрусталь (чонын арулыкшым арала), аметист (психологий стрессым пытара), дымчатый кварц (уда вий-куат деч арала), хризолит (пиалым савыра), сердолик (йӧратымаш пашам саемда да тазалыкым пеҥгыдемда), яшма (аралтышым ышта), нефрит (уш-акыл кӱлан шотлалтеш), малахит (тӱрлӧ чер-чур деч арала), оникс (вийым пуа). 

Марий-влак ший оксамат ожнысек аралтыш семын кучылтыныт. Окса пиалым конда, тӱрлӧ шӱкшак деч арала, маныныт. Ӱдырамаш-влакын чиемыштышт такия, сога шӱйшер, ӓкӓй, ӱппунем, ӱштӧ да молат улыт. Чылаштыжат ший окса лийын. Пайрем, сӱан вургемыште 25 килограмм наре погынен. Ӱдырын тӱржым ончен, мастарлыкшым акленыт, окса, шерге кӱ, кишкывуй ракывот дене - поянлыкшым. Ший оксам шинча вочмо да пужымо деч, суртыш окса погым кондаш кучылтыныт. Таклан огыл марий-влакын тыгай йӱлашт уло: у пӧртын авагашташкыже оксам керлыт, ӱдыр наҥгайыме годым каче пӧртын кажне пусакешыже шийвундым пыштен.

Киндымат аралтышлан шотлат. Аза туйым (икымше гана азам родо-шочшо-влаклан ончыктымаш) эртарыме годым кинде шултышым да кошар кӱртньӧ ӱзгарым, йочам арале манын, шепкаш пыштат. Иктаж-кӧн мӱндыр велыш кайымыж годым, тыйым саклен кондыштарыже, вийым пуыжо манын, тичмаш киндым кучыктат. Рвезым армийыш ужатыме годым пӱтынь киндым кашташ (кызыт сервант, шифоньер але вес тӱрлӧ шкаф ӱмбак) пыштат. Саклен кондыштарыже, эсен гына пӧртылын, тиде киндым пырля кочкаш резыкет лийже, маныт.

Суртыш тӱрлӧ шӱкшак ынже пуро манын, иктаж-кушан иман кушкылым (локама, шуанвондо да молат), пызле воштырым, кошар кӱртньӧ ӱзгар-влакым (вашкӱзӧ, вӱрж да молат), имне таганым вераҥдат. Мемнан омса ӱмбалнат вӱрж, пима вӱрж, шелтем вондо (чот гына ырыктен, пу арверым шӱтымӧ вӱрж) кият ыле. Варарак умылышым - тиде вет аралтышат лийын. 

Тыгак Сурт орол тӱрым аралтышлан шотлат. Квадрат гай сӱретысе ырес да «пуранька-влак» осалым чактарат, маныт. Тыгайым мемнан ялыште Люда Ганиева тӱрла.

Мемнан ялыште ожно Суртводыж але Кудыводыж суртым ороленыт. Шукыж годым Кудыводыжлан шке ыштыме курчакым кучылтыныт. Тудым олым гыч, а чиемжым ончышо еҥын вургем лапчыкше гыч келыштареныт. Лӱмын ямдылыме верыште ашненыт, пукшеныт-йӱктеныт. Сайын ашныме Кудыводыж суртым арален шоген, аламан ашныме годым удам кондедылын. Тудо тошто суртоза деч у деке куснен. Южгунам, тошто озаже вес тӱняш кайымеке, Суртводыжшымат шӱгарлаш наҥгаеныт, «Мый тыйым пукшен-йӱктен, ончен ом керт, озат дек кай», - маныныт. Тыгай водыж кажне суртышто лийын. Совет власть ийлаште шуко Кудыводыж йомын. Мемнан дене, осал лийме деч шекланен, южо тошто пӧртым кызытат огыт рончо. «Тудо водыжан», - маныт. 

Ожнырак, лӱмын картым ӱжын, суртым тӱрлӧ шӱкшак деч эрыктеныт, кумалтышым ыштеныт. Кумалме деч вара кӱшнӧ каласыме аралтыш-влакым коденыт. Кузе тиде йӱлам эртарымым шоҥго-влак деч йодыштым, но ала ойлымышт огеш шу, ала эре палыдыме еҥ-влак логальыч.

Суртым, илыме верым аралаш тыгак шудым, пеледышым, пушеҥгым кучылтыт. Нуно тӱрлӧ уда вий-куат деч, тӱрлӧ чер деч саклат. Тыгай шудо шуко уло. Мый арымым, алойым, толстянкым (окса шудо), гераньым кучылтмым палем. Кузе вара нунын дене аралалтыт? 

Суртышко арым пушым пуртыман: выньыкым пидын, пӧртым ӱштыт, кӱвар йымалан (пӧрт негызеш) але койко йымалан ик-кок арым пырчым пыштат. Мончаш пурымо выньыкыш арымым ешарат.  

Пушеҥге кокла гыч тумым, пызлым кучылтыт. Молан дыр куэ шагал вашлиялтеш. Калыкыште коклан тыгай ойым колаш лиеш: «Кайын кайге китыра (тат. Куэ ойгым конда)». Ала тидлан верчак. 

Чыла аралтыш нерген каласкален шукташ огеш лий - тыгайже шуко. Лач иктым шарныман: марий пӱртӱсым перега да тудын вийжылан ӱшана. Садлан аралтыш-влакат пӱртӱс дене кылдалтыныт. Аралтыш-влакым ышташ пӱртӱсысӧ материал-влакым: пум, кӱртньым, кӱ-влакым - кучылтман. Кажне еҥлан шкаланже йӧрышӧ аралтыш кӱлеш. Тудлан тудо гына полшен кертеш. Аралтыш-влакым шынен, моштен, чын кучылтман. «От мошто - ит толаше», - манеш ыле авай. Таза, аралыме лийза.

Пагалыме лудшына-влак, ВК ден Одноклассники соцлаштыклаште вераҥдыме уверым каҥашаш ушнаш ӱжына!