Мӱкш - ожсо калыкын илышыштыже

Изи гына пасу, саскан пасу, 

Саскаж сайын мӱкшава. 

Мӱкшава кушто, игыже тушто,

Шочшем-влак кушто, ме тушто.

Мӱкшым ончымаш сонарыш коштмо, колым кучымо да емыжым погымо дене тӧр ожнысек марий калыкын йӧратыме сомылжылан шотлалтеш. Юл, Чолман да Ош Виче эҥер-влак мучко шуйнышо кумда чодыра, мӱкшым ончымо паша калыклан кугу ешартышым налаш йӧным ыштен. 

Мӱкшым ончымаш - пеш ожнысо сомыл. Эше акрет годсо айдемак мӱйым да шыштым поген моштен. Кӱшыл палеолит пагытыште илыше-влак мӱкш ешым толеныт, мӱйым да мӱкшын тулигыжым кочкышлан кучылтыныт. Умбакыже эркын-эркын вопшым ышташ тунемыныт да вопшышто мӱкшым ончаш тӱҥалыныт.

Шанчыеҥ-влак шукертак тыгай иктешлымашке шуыныт: Европышто эн ончыч финн-угор калык-влак мӱкшым ончаш тӱҥалыныт. Мемнан эра деч ончычсо IV-III тӱжемийлаште нуно кызытсе Российын тӱҥ кундемлаштыже да Европышто иленыт. I тӱжемийлан финн-угор племена-влак Европын Рӱдӧ да Эрвел (Дунай бассейн), Кокла Юл Кундемын да Юл-Чолман бассейнын кумдыкыштым, тыгак Касвел да Эрвел Сибирьын южо районжым айленыт. 

Е. Крейн «Археология пчеловодства» монографийыштыже тыгай иктешлымашке шуын: чодыраште мӱкшым ончымаш икымше гана мемнан эра деч ончычсо I-II тӱжемийыште Юл ден Чолман эҥер серлаште илыше финн-угор калык-влак коклаште вияҥын, вара нунын дене пырля Балтика сер марте шарлен да славян ден герман племена-влак дек куснен. 

Тиде темым шымлымашым Смирновын, Хямяляйненын, Манниненын, Патрушевын, Крюкован да Козлован пашаштыштат муаш лиеш. Черемис-влакын сай мӱкшызӧ улмышт, мӱкшым ончаш йӧратымышт да мӱкшлан шӱман улмышт нерген Рычков ден Черемшанският возеныт.

Мӱкшым ончымо паша Ананьинский археологий культур жапыште вияҥын. Мутлан, Марий Эл Республикысе Курыкмарий районышто улшо Копаньский городищыште (мемнан эра деч ончыч VII - VI курымла) мӱкшым ончымо тӱрлӧ ӱзгарым мумо. 

Бахмутинский археологий тӱвырашке пурышо Бирск могильникыштат мӱкш ончымо ӱзгарым муыныт. Бахмутин тӱвыра годсо финн-угор калык-влак коклаште мӱкшым ончымаш паша чот виян улмаш. Нуно вопшым ышташ кӱртньӧ ӱзгарым кучылтыныт, ты ӱзгар-влак мемнан жап мартеат пешыжак вашталтын огытыл. Башкир-влакын кугезыштат мӱкшым ончымо пашалан лач бахмутинец-влак деч тунемыныт.

Акрет финн-угор племена-влакын кучылтмо вопшышт, илен-толын, черемис вопшыш савырна, а Виче велысе гай вопш кумдан палыме лиеш да Европышто, Англий марте шарла. Черемис вопшым Юл мучко, Российын рӱдӧ кундемлаштыже да башкир-влак кучылтыныт, тыгак Белоруссийыште да Европысо южо эллаште, мутлан, Германийыште пайдаланеныт.

Волжский Булгарий шочмеке, абориген финн-угор-влак булгар-влаклан стратегический союзник лийыт, а бортничествын рольжо торгайымаште тӱҥ лийын. Лач тиде жапыште шыште дене пидме але шыште модель почеш велыме пеш неле финн-угор технике пайдале да кумдан палыме лиеш. Тиде технике полшымо дене ювелир сӧрастарыш-влакым ямдыленыт, а тидлан шуко шыштым кучылтыныт. Урал ден Юл кундемысе чодыраште вопшаҥмаш кугу парышан сомылыш савырна. Марий-влак чодыралаште сонарлаш да вопш-влакым ыштылаш тӱҥалыт. 

Йӱштӧ игечылан кӧра ял озанлык пашам ышташ, вольыкым ашнаш йӧндымӧ улмылан кӧра мӱй погымаш марий-влакын илышыштым «тамлаҥдарыше» паша лийын.

Озаҥ ханствын пытымешкыже, марий да моло финн-угор калык-влак, мӱкшым ончен, кугу парышым налыныт. Умбакыже руш кугыжанышын колонизаций да налог политикыже вияҥме семын марий-влак шке мландыштын да парышыштын кугу ужашыжым йомдареныт. 

XIV-XVII курымласе актовый материаллаште да Марий калыкын историйышкыже пурышо тӱрлӧ исторический документлаште «Черемис бортный ухожай-влак нерген» да марий-влакын кугыжан казнашкыже мӱй оброкым да пошлиным тӱлымышт нерген возымо ятыр вашлиялтеш. Мутлан, 1685 ийыште Яранск уездыште возышо-влак марий-влакын 742 вопш пушеҥгыштым регистрироватленыт. Россий кугыжанышын экономикыштыже шыштын кӱлешлыкше ий еда кугемын. Тудым йот эллашкат шуко ужаленыт.

Пошкырт кундемыште марий-влак башкир вотчинник-влак дене припускной договор-влакым ыштеныт. Ойпидышлаште бортничествым да тудым кучылтмо вер-влакым посна палемдыме. Марий-влаклан кӧргашан пушеҥгым кычалаш лийын, а мландын акшым шыште да мӱй дене тӱленыт.

Руш кресаньык-влак, Пошкырт кундемыш толмек, марий-влакым тӱрлӧ семын шыгыремдылаш тӱҥалыныт. Ош Виче сер мучко илыше шуко марий шкенжыным веле огыл, бортный мландыжымат йомдарен. Мутлан, 1767-1768-ше ийлаште Кугу Соказа, Пӱнчер да Пӧкленде яллаште илыше-влак пошкудо ялласе руш-влак ӱмбак вуйым шийыныт, толшо руш-влак «Чыла вере вопш гыч мӱй ден мӱкшым кырат да толат» манын возеныт. XVIII курымын кокымшо пелыштыже - XIX курымышто Ош Виче сер мучко, Чолман эҥер марте шуко марийын шудо олыкшо да бортный чодыраже руш кресаньык-влак дек куснен. Марий ял-влак эркын нужнаҥаш тӱҥалыныт. Руш ял, тӱрлӧ выселке ден почиҥга-влак шочмеке, марий-влак эше ятыр жап шарналтен ойленыт: «Руш калык малнам нале», «Руш-влак малнам иземдышт».

Кугыжаныш экономикыште мӱкшым ончымо пашан стратегический кӱлешлыкшым шотыш налын, кучем мӱкш ончымо пашам тӱрлӧ семын шинча ончылно кучаш тӧчен. Кугыжаныш пого министерствын Чодыра департаментшын 1804 ий 11 январьысе указше почеш у вопшым ышташ чареныт. Парышыжым кугемдаш кумылан министерство мӱкш ончышо-влаклан мӱкшым отар дене ашнаш таратен - тыге калыкын мӱкш ончымо пашажым тергаш куштылгырак лийын. Мӱкшым вопш гыч омарташке, чодыра, алан коклаште але пакчаште лӱмын ыштыме отарлашке кусараш кумылаҥденыт. Тыгай мӱкшызӧ-влакым 5 ийлан оброк деч утареныт, а отарыште мӱкшым ончымаште кугу кӱкшытыш шушо-влаклан наградым пуаш ыштеныт.

XIX курым мучаште рамкан омарта-влак дене пайдаланаш тӱҥалыныт, тыгай омарта, таве омарта дене таҥастарымаште, мӱйымат шукырак пуэн да мӱкшым ончымо пашамат куштылемден. XIX курым мучаш гыч коллективизаций пагыт марте марий-влак тале мӱкшызӧ лийын кодыныт. Документлаште кажне гаяк озанлыкыште колодный ден рамочный омарта-влак улмым палемдыме.

И.Н. Смирнов XIX курымын 80-ше ийлаштыже возен: «Черемис бортничество айдеме деч кугун тыршымым ок йод. Тидлан черемис чодыран верыште икмыняр пушеҥгым кӧргыч луктеш, ӱмбакыже тамгажым пышта да мӱкшын чоҥештен пурымыжым вуча. Мӱкш-влак вопшеш пижыт гын, ончыкыжо парышым налын кертшашлан ӱшана. Ожно шолыштмо деч лӱдын огытыл, погыштым тамга арален… Изи годым меат черемис кугыза-влак нерген ойлымым колынна. Нунын шӱдӧ вопшышт лийын, мӱйым кӱзымӧ годым арня дене чодыраште иленыт». 

Марий-влак коклаште мӱкшым ужалыше пеш шуэн вашлиялтын, мӱкшым шнуйлан шотленыт, пеш кӱкшын акленыт. Тидын шотышто И. Смирнов «Черемис мӱкшызӧ омартам ужалымым сулыклан шотла» манын возен. Марий-влак вес мӱкшызӧ дене йолташ лийын да мӱкш ончымо пашалан тунемын гына мӱкшан лийын кертыныт, насылысе еҥыштлан мӱкшан вопшым пӧлеклыме йӱлашт лийын, тыгак сӱан годымат чӱчкыдын кузыклан мӱкш ешым пуэныт. 

Марий-влакын мӱкшым пагален ончымыштым чимарий йӱлат умылтара. Мӱкшым ончымаш марий йӱлаште кугу значениян лийын, чимарий пайрем да кумалтыш-влак годым пеш шуко шыште сортам кучылтыныт. Кумалтышлан шыштым мӱкш ешын эн чот вияҥмыже жапыште, шошым да эр кеҥежым ямдыленыт, ондак чоҥымо ош да яндар карашым гына налыныт. Чыла тӱрлӧ кумалтыш годымат Юмо-влаклан тӱҥ сий семын мӱйвӱдым шынденыт.

Марий мӱкшызӧ-влак мӱкш лӱмеш лӱмын кумалтышым («Мӱкш йыр») эртареныт, тидыже еҥ-влакын илышыштышт мӱкшым ончымо пашан моткоч кӱлешан улмыж нерген ойла. Мӱкшын сай илышыже да тазалыкше, мӱкш ончымо продукцийын улан да кугу лектышыж нерген йодмаш чимарий кумалтыш мутышто ик эн тӱҥ верым айла. Шуко мӱкшызӧ шкеже молла лийын, нуно кумалтышым мӱкш шочмо (роение) пагытыште эртареныт. Мутлан, 1900 ийыште Чорайыште «Мӱкш йыр» июнь мучаште эртен. Тунам Мӱкш Пуйыршылан, Мӱкш Шочынлан, Мӱкш Перкелан да Мӱкш Пиямбарлан надырлан ик шорык дене пуэныт. Вес Онапу йымалне Мӱкш Сукчо ден Мӱкш Сауслан надырлан ик лудо дене пуэныт. Тугак Мӱкш казначей ден Шиште корно палыштарышылан посна онапу лийын, нуныланат ик лудо дене пуэныт. Паасоненын возымыж почеш, моло яллаште надыр эшеат шукырак лийын: Мӱкш Авалан шорыкым, Саска Пуйыршылан, Пу Ӧртлан да Мӱкш Онлан ик лудо дене пуэныт.  

Южо марий яллаште, кушто мӱкш ончымо паша чот виян лийын, посна Мӱкш Керемет-влакыште кумалыныт. Мӱкш-влак деч мӱйым налме годым мӱй перкелан сийым погеныт, мӱй лектышлан тауштеныт. Марий-влакын гына огыл, тугак моло калыкынат мӱйышт шукыж годым пелтыме лийын: кӧргаш да вопш гыч пӱчкеден лукмо караш-влакым кӱртньӧ кӧршӧкеш коҥгаш шынденыт, тушто шыште левен да мӱй деч ойырлен. Мӱйым лукмо ты йӧным эсогыл XX курымын 50-ше ийлаштыжат кучылтыныт. 

Мӱкшын образше революций деч ончыч марий калык йӱлаште гына огыл, культурыштат кӱлешан йыжыҥ лийын. Калыкнан илышыштыже мӱкш да мӱкшлан пӧлеклыме муро, такмак да калыкмут-влак кугу верым айленыт. Кызытат мӱкшым ончымаш чын пашаж дене тыршен илыше марий калыклан йӧсӧ пагытым илен лекташ полша.

XX курым тӱҥалтышыште мӱкшызын эргыжын ӱдырым налмыж годым сӱаныште шольыжо-влак тыге такмаклен куштеныт: 

Кочанан ончымо 

                 Кереметыште

Кӧргашан писте эн шоҥго.

Кӧргашан пистым 

                     мӱкшава сакла,

Мемнан насылым мӱкш акла.