Европысо пытартыш язычник-влак…

Чимарий йӱлам кучымаш эше ожнысекак марий-влакым пошкудо калык-влак деч ойырен. Марий коклаште кызыт мартеат тыгай ӱшанымаш аралалт кодын: верам вашталтымаш - шке калык ваштареш кугу осал паша, тудо наказаний деч посна огеш код, вет «Коча ден ача-влак товатлыме мут дене чыла йӱлам шукташ да Юмо-влакым пагалаш сугыньленыт, уке гын марий-влак пытышаш улыт». Туге гынат Юл кундемыште шуко марий еҥ Казанский ханствын шаланымыж деч вара православий черке лоҥгаш логалын, тидлан верчак шуко чимарий эрвел кундемыш илаш куснен. 

Чолман да Ош Виче сер воктене кугезе йӱлам шуктен илаш нигӧ мешаен огыл. Шке пашаштыже историк И. Гареев тыгай иктешлымашыш шуын: кундемыштына языческий верам арален кодаш ислам вера улмо полшен. Тептяр сословийыш пурышо язычник-влак пошкырт войскан составыштыже салтак-влаклан палемдыме праван лийыныт да тидлан верч кугыжаныш могырым религий йодышышто темдыме деч «исламский барьер» дене аралалт кодыныт.

Тыге XIX курымлан Ош Виче да Чолман эҥер-влак лишне илыше язычник-влак Юл кундемысе иноверец-влакын чотыштым эртен каяш тӱҥалыныт. Пӱрӧ уездыште шкешотан языческий (чимарий) тӱня чумырген. 

Ӱпӧ губернийын Пӱрӧ уездше кызытсе Аскын, Балтач, Пӱрӧ, Бурай, Дӧртыльӧ, Илиш, Караидель, Калтаса, Краснокам, Мишкан, Татышле, Янаул район-влакым да Кушнаренко ден Чекмагуш район-влакын ужашыштым авалтен.

1897-ше ийысе Всероссийский калык переписьын данныйыштыже моло «нехристианский» верам кучышо еҥ-влакат палемдалтыныт. Уфимский (Ӱпӧ) губернийыште 98 208 тыгай еҥ шотлалтын, нунын кокла гыч 83 720 еҥже (чумыр чот гыч 85 процентше) Пӱрӧ уездыште илен. Пошкудо Казанский губернийыште «нехристианский исповеданий» верам (мусульман-влак деч посна) кучышо 12 474 еҥ веле лийын. 

1915-ше ий 1-ше январьысе данный почеш, Ӱпӧ губернийыште уже 134 497 язычник шотлалтын… Марий-влак деч посна тыште кызыт мартеат ятыр удмурт (одо марий) ила, нунат языческий «шӱлышан» улыт. 

Европышто язычник-влакын чотышт дене Эрвел пошкырт кундем шкешотан положенийым налын. Пӱтынь Европышто эн шуко язычник Пӱрӧ уездыште илен.

Тысе шкешотан конфессиональный обстановкан культурно-этнический ситуаций шуко шымлызын уш-акылжым пудыратылаш тӱҥалын. Россий империйыште мемнан кундемысе марий-влакын илышышт да илыш-йӱлашт нерген Н.П. Рычков годсекак шукын паленыт, тидыже моло шымлызымат эрвелмарий кундемыш толаш таратен. 

Н. Рычков, П. Ерусланов, А.О. Хейкель, А. Рейнхольм, С. Соммье да моло шымлызе-влак марий-влакын чумыр илышышт да йӱлашт нерген каласкаленыт гын, XX курым тӱҥалтышыште Пӱрӧ уездыш языческий марий йӱлам да культым утларак палаш тыршыше шымлызе-влак кошташ тӱҥалыныт.

Пӱрӧ уездыште марий язычник-влакын ятыр шнуй верышт лийын. Нунын коклаште статус шот дене кумытшым ойыраш лиеш - тиде Чарлак, Тумна да Кугу Соказа ял кумалтыш-влак. 

Кугу Соказа ялын Кӱсӧ кумалтышыжым Пӱрӧ уездын языческий рӱдерже семын ойырен палемдыман, тудын нерген «является величайшей в регионе» манын возеныт. Тиде кумалтышыш языческий религийым шымлыше-влак чыланат миен толаш тыршеныт. Калыкыште «Кӱсӧ курык» манме вер, индеш тул олман кумалтыш, лийын да тиде кундемыште эн кугу статусан «Тӱнямбал Кӱсотылан» шотлалтын. 

Эн ончыч тиде отышто кумалтыш процессым финн шымлызе Хейке Паасонен утларак радамлен ончыктен. 1900-ше ийыште Пӱрӧ олаш толмекше, тудым Чорай селашке, волостной рӱдерыш, колтеныт. Тудо туштак илен. Верысе языческий молла(карт)-влак Тӧргымдӱрыш илаш пурташ тореш лийыныт, да тудо кажне кечын имне дене кумалтыш радамым шымлаш коштын. 

Паасонен палемден: 11 кече шуйнышо кумалтышыш 24 марий ял гыч толыныт, а ондакрак эшеат шукырак ялла гыч чумыргеныт. Бурай волостьысо татар ялла гыч мийыше-влак улмымат ешарен палемден. Надырлан 20 утла вольыкым пуэныт. Кажне ийын надыр шукемме нергенат возен. Кумалтышыште кугураклан Монар ялын моллажым сайленыт, тудо кумалтыш пашам виктарен шоген. 

Паасоненын шымлымашыже 1939-ше ийыште «Tscheremissische Texte» («Черемисские тексты») книгаште савыкталтын. Тушко авторын Пӱрӧ уездыште погымо йомак, тушто, юмынйӱла, кумалме, шӱведыш мут да сӱан муро-влакымат пуртымо. 

Кумдан чапланыше финн религиовед Уно Хольмбергын кундемышкына толмыжо Пӱрӧ уездын язычество рӱдер семын поснак кугу значениян улмыжым пеҥгыдемда. Тудо Европышто язычество да шаманизм шотышто ик эн тӱҥ специалистлан шотлалтын. 

Хольмбергын шымлымашыжын лектышыже 1914-ше ийыште «Tsheremissien uskonto» («Религия черемис») пашаштыже савыкталтын.

Икымше гана Хольмберг мемнан кундемыш 1911 ийыште толын, тунам тудо утларакше удмурт-влакым шымлен да тыгак южо марий ялласе кумалтыш-влакышкат миен коштын - Тумна, Рабак да Музек яллаште лийын. 

1913 ийыште, кокымшо экспедицийже годым, пӱтынек марий калыкын илыш йӱлажым гына шымлен. Варажым этнографий пашаштыже лач 1913 ийысе экспедицийжым эн кӱкшын аклен да, ятыр ий эртымекат, порын шарналтен. Хольмберг марий язычник-влакым чот пагален, шуко марий дене йолташ семын кылым кучен. Мутат уке, тудо язычник-влакын тудо жапысе чыла статусный кумалме верыштым сайын пален.  

Кызытсе Марий Элыш пурышо мландылаште Хольмберг Шернурыш гына миен, тунам Шернур Уржум уездыш пурен. XIX курымысо южо краевед Шернурым «Язычник-влакын Иерусалимышт» манын, но XIX курым мучашлан тиде села религий шотышто уже чотак варналтше лийын. Шернурышто кок черке пашам ыштен. Сандене Хольмберг тушко экспедиций мучаште гына кӱчыкрак жаплан пурен лектын. 

Палемден кодена гын, чын лиеш: XX курым тӱҥалтыште школлаште Юмын законым туныктымылан кӧра тынеш пурышо марий-влак мемнан кундемыштат лийыныт. Тыгай марий-влакым калыкыште «чокынышо марий» маныныт, нунын ӱмбак еҥ-влак вес семынрак онченыт. Шке вераштлан ӱшанле кодшо-влакым «яндар» маныныт. 

Пошкырт кундемыште Хольмбергын 1913 ийыште мийыме марий ялже, очыни, Чаке ял лийын. Кызыт тудо Илиш районысо Анач ял дене ушнен. Тушто тудо Агавайремым шымлен. Чаке ялыште илыше Трофим Миндияров-Ярметов шымлызылан марий калыкын фольклор да илыш-йӱлажын ойыртемжым каласкален.

Чаке деч вара Хольмберг Чарлак ялыште кумалме радамым шымлен. Чарлак ялын Кӱсотышкыжо воктенсе ял-влак Мер кумалтышыш погыненыт. Кызыт нине ял-влак Илиш, Дӧртыльӧ, Краснокам да Калтаса районлаш пурат. Чарлакысе гаяк кугу, но статусшо дене изиш ӱлышрак Кӱсото Тумна ялыштат лийын.

Конешне, экспедицийын ик эн тӱҥ цельже Кугу Соказа ялын Кӱсотыжым шымлымаш лийын. Тиде кумалтыш Пӱрӧ уездысе язычник-влакын рӱдерыштлан шотлалтын. Кугу Кӱсӧ кумалтыш отым тудо «Мэр - Кӱсӧ (Мэр - Мир)» манын воза да регионышто эн кугу улмыжым палемда. 

Тыште кумалтыш эн шагалже 9 кече, а южо ийын 15 кече мартеат шуйнен кертын. Тудым эрвел кундемыште эн пытартыш эртареныт, молан манаш гын тышке тӱрлӧ кундемла гыч марий-влак шке кундемыштышт кумалме деч вара кумалаш толыныт. 

1912 ийыште тиде Кугу Кӱсӧ кумалтышыштак кумалме радамым В. Филоненко шымлен. Тудо Х. Паасоненын надыр вольык кажне ийын шукемеш манын возен кодымыжым пеҥгыдемда. Филоненкон толмыж годым кумалтыш 9 кече шуйнен, кумалтыш радамым 12 молла намиен. Тушко 25 марий ял гыч погыненыт. 

Моло кундемлаште тыгай кугу кумалтышым икмыняр ийлан ик гана эртареныт гын, тыште кажне ийын, уке гын идалыклан кок-кум ганат лийын кертын. «Тошто еҥ» ойлымо почеш, тышке моло тӱрлӧ калыкат кумалаш коштын. Теле Кӱсӧ кумалтышыш, пӱчӧ-влакым кычкен, терыш шинчын толшо-влакат лийыныт. 

Но ХХ курымын 20-шо ийлаштыже тиде кугу Кӱсотым тӱрыснек пытареныт, чыла пушеҥгым руэн наҥгаеныт, икмыняр пагыт гыч кугу ужашыжым карьерыш савыреныт. Кызыт ынде 20 ий утла наре верысе активист-влак тиде шнуй верым уэмдыме пашам намият. 

Тыгак ты вер деч тораште огыл тачысе кечынат кумдан палыме кумалтыш вер - Султан-Керемет верланен. Шанчызе-влак Султан-Кереметын Кугу Кӱсӧ кумалтыш дене лишыл улмыжым палемдат...

Х. Паасонен тӱрлӧ Кереметыш коштмыж деч вара Султан-Керемет, Шкенан ончымо Керемет да Кайык Керемет нерген тыге возен: тыште марий калыкын шкешотан йӱлаже да религий культшо аралалт кодмо гай вер тетла нигуштат уке докан. Тыгак тудо ондак палыдыме «эрвел  черемис» диалектым шымлыме нерген возен, тидыже тудын пеш шуко жапшым налын.

1917-ше ийыште марий-влакын икымше Всероссийский съездыштым эртараш верым ойырен налме, мутат уке, случайный лийын огыл. Кугезе коча-коваштын курымаш йӱлаштым арален кодышо «чын, яндар марий-влак» шукыж годым лач Пӱрӧ уездыште гына кодыныт. Европышто да 1917 ийысе революций деч ончыч мемнан элыште язычествын безусловный рӱдерже Пӱрӧ уезд лийын, а уездыште илыше марий-влак акрет годсо языческий культурын негызшым курымла вошт наҥгаеныт. 

Эрвел кундемыште марий-влак шке Юмыштлан чарак деч посна кумалын да акрет йӱлам шуктен кертыныт. Сандене марий йӱла эрвел кундемыште олыкмарий-влак деч сайынрак аралалт кодын. Арамлан огыл мемнан Эрвел кундемыш Финляндий гыч шумеш тӱрлӧ шымлызе-влак толыныт. Тачысе кечынат акрет чимарий Юмо-влакын шӱлышышт мемнан кундемысе шуко марийын шӱмыштыжӧ ила, калыкын этнокультурный ойыртемжым арала.

Марий йӱлам Совет Ушем шаланыме деч варасе жапыште шымлаш да уэмдаш лач ожнысо Пӱрӧ уездын мландыштыже илыше марий калык гыч тӱҥалаш гын, тидыже марий религийын ритуал да йӱла практикыштыже кызыт улшо ятыр йоҥылыш деч утлаш полша ыле.