Эрык илыш верч: Салават Юлаев да марий калык Пугачёв сар тулышто

«ЧОЛМАН» ГАЗЕТЫМ МАX-ЫШТЕ ЛУДЫНА!

Салават Юлаев Башкортостанын историйыштыже кугу верым налеш, эрык илыш верч кучедалмашын символжо улеш. Тудын лӱмжӧ Емельян Пугачевын вуйлатыме 1773-1775 ийласе кресаньык сар дене ойыраш лийдымын кылдалтын. Тушто Салават Юлаев башкир повстанческий отряд-влакым вуйлатен да тӱҥ рольым модын. Шкенжым уста военачальник семын веле огыл, почеламутлаштыже шочмо элым йӧратымым моктышо да чын верч кучедалаш ӱжшӧ поэт-импровизатор семынат ончыктен. 

1773-1775 ийласе кресаньык сар годым марий-влак Салават Юлаевын ик эн лишыл йолташыже лийыныт. Сарыште кредалше-влак дек эн ончыч марий старшина Байка Урмекеев ушнен. 1773 ий декабрьыште повстанец-влакын указышт почеш кок кресаньык суртлан ик еҥ чот дене сарыш наҥгаеныт; мобилизоватлыме еҥ-влак коклаште шагал огыл марий улмаш. Нине отряд-влакым Уфа воктеке колтеныт, тушто марий старшина Кузьма Митреев ойыртемалтын.

Октябрьыште сар толкыныш шке отрядше дене Каникей Яшпохтин ушнен, варажым тудо Салават Юлаевын отрядышкыже пурен. Салават калык коклаште агитацийым чолган эртарен, шке йырже 800 еҥым чумырен, нунын коклаште шуко марий лийын. Лач тиде отряд Красноуфимск крепостьым налме годым пеш кугу рольым модын, вара повстанец-влак Кунгур велыш тарваненыт. Сӧй жапыште Каникей Яшпохтинын отрядше ятырлан кушкын, тудо авторитетан марий старшина лийын. 

1774-ше ий кеҥеж тӱҥалтыште Салават Юлаевын войскашкыже шке отрядше дене Байки Тойкиев ушнен.

Марий-влак полковник И. Белобородовын войскаштыжат шуко лийыныт. Тушто нуным «черемисские казаки» маныныт. 1774-ше ий январьыште Белобородов марий повстанец-влакым вуйлаташ марий шӱдывуй (сотник) Оска Осокиным шогалтен. 

Марий-влак эн шукын Пӱрӧ ола кундемыште лийше событийлаште участвоватленыт. Ты районышто марий повстанец-влакын вуйлатышышт старшина-влак Ахмер Агеев, Байки Тойкиев, Юкей Егоров, Ижбулат Яшкин, Кузьма Митреев, сотник Ичубай Кубаев да молат лийыныт. Тушто Ахмер Агеевын отрядше кугу чолгалыкым ончыктен, тудым «калыкын кугу возмутительже» маныныт. Майор Тютчевын салтакше-влак тудым пленыш налыныт гынат, тудо плен гыч шылын куржын да уэш йолташыже-влак дек ушнен. 

Тыгак 1774-ше ий кеҥежым Юкей Егоровын отрядыштыже улшо марий-влак шкеныштым чолган ончыктеныт. Салават Юлаевын войскаж дене Пӱрӧ олам налыныт, но олам кучен кертын огытыл, Соказа ял (кызытсе Кугу Соказа) велыш чакнен каеныт. Тушто 1774 ий 15 июньышто башкир, марий, руш да татар повстанец-влакын отрядышт полковник Якубовичын карательный командыж дене талын кредалын да нуным чактарен. Палемден кодена: легенде почеш кредалмаш Чинла тылзе (Кӱсӧ тылзе) годым эртен, тушто тиде кундемлан эн поян да эн виян Курманайын Улимбай уныкаже колен, тудым Кӱсӧ курык вуеш тоеныт.  

Соказа деч тораштак огыл, Токтар ял воктен, Ош Виче гоч вончакым оролышо марий-влакын отрядышт верланен.

Пӱрӧ ола воктеч марий-влакын вес отрядышт Уфа ола дек разведкыш каен: «Был послан в числе 100 человек на Уфимскую дорогу к разведыванию о верных войсках». Тудо правительствын войскаже коштмо нерген уверым Салават Юлаевлан колтедылын. Салават Юлаевын 1774 ий июль тӱҥалтыште Субаево ялыш, отрядын шогымо верыш, толмекыже, марий-влак тудым шке коклашт гыч иктаж-кӧм командирлан шогалташ йодыныт: «Чтоб он над ними поставил особаго начальника ис черемис». Командирлан Осинский корнышто верланыше Бургашево ял гыч 42 ияш марий Изибай Акбаевым шогалтеныт. Салават тудым старшиналан ойырен да «полковник» манын лӱмден, тидын нерген татарла возымо серышым пуэн: «Наименовал его полковником и дал ему о том на татарском языке письмо».

Байка Тойкиевын Салават Юлаевын кок тӱжеман войскашкыже пурышо Байка отрядше Оса крепость кундемыш каен. Тушто Пугачевын тӱҥ повстанческий армийже дене пырля 1774 ий 18 июньышто Оса крепость гыч лекше воинский гарнизоным кырен шалатен. Кредалмашын чолга участникше-влак радамыште Кунгур уездысе Озерка ял гыч марий повстанец-влак Валка Байтанов, Тавши Давыдов да Тюши ял гыч Ванка Идчагаев, Кутыс Илметев да молат лийыныт

Умбакыже Бахтияр Канкаевын кӱштымыж почеш кажне пӧрт гыч повстанец-влакын войскашкышт ик еҥ дене погаш тӱҥалыныт, ик пӧртыштӧ кум пӧръеҥ лийын гын, кок еҥым налыныт. Тидлан кӧра Байки Тойкиевын отрядше кугемын да Аид Сеитовын башкир отрядше дене ушнен, Качево ял воктене правительственный карательный отрядым сеҥен.

Кеҥеж покшеллан восстанийыш чыла марий старшина ушнен. Пугачевын тӱҥ войскаже-влак толмек, Бирск ден Оса ола-влакым налыныт. Шуко марий отряд Пугачевын тӱҥ войскашкыже ушнен да пеленже каен. Нунын коклаште марий сотник Тогузак Токбердин шке отрядше дене, Конакбай Бикмурзин, Бекбатыр Ишпулатов, Иванай Зифаков, Петр Яштыбеков да шуко молат лийыныт.

Тыгак повстанец-влак кокла гыч шукынжо шочмо кундемешак кодыныт да умбакыже кредалыныт. Мельгуновын отрядше ваштареш Байка Тойкиевын отрядшат кредалын, но вооружений ситыдымылан кӧра нунылан пеш неле лийын, да шуко марий пытен.

Кугыжан правительство Уфимский уездыште восстанийым чарынеже да верысе калыкым ончычсо семынак мутшым колыштарен ашнынеже улмаш, саркурал дене чактараш тӧчен, сӧрваленат толашен. Кажныжым кучедалмым чарнаш, ӧкынаш ӱжын да палемден: «Чылаштым проститлат: татар, черемис, вотяк, мещеряк да башкир-влакым».

Марий старшина Кузьма Митреев кугыжаныш войска-влак могырыш куснаш шонен пыштен: «Кузьма Митреев хотел один бежать к воинским командам и позвать их сюда на наше погубление», но тудым марий-влак кученыт да пуштыныт. Тудын могай улмыжым паленыт, садлан ондалымыж деч шекланеныт. Тӱшка погынымаште марий-влак тудым пушташ кутырен келшеныт, да Кияз Токмурзин лӱман марий уло отряд ончылно умдо дене шуралтен: «Сделали письменный приговор и положили свои тамги, чтоб его, старшину, как изменившего им, заколоть до смерти». Тылеч вара повстанец-влак тудын суртышкыжо толыныт да, могай погыжо лийын, чыла толеныт.

Уфимский уездысе марий повстанец-влакын кучедалмашышт 1774 ий шыже йӱштӧ марте шуйнен. Тиде жаплан нуно правительственный войска-влакын утыр шыгыремдымыштлан кӧра йӧндымӧ ситуацийыш логалыныт. Башкирий кундемыште восстанийын тулжым кучышо башкир старшина-влакын тӱҥ вийышт шаланен пытен. Восстаний эркын-эркын лыпланен, да шуко старшина, положений начар улмым ужын, шке титакше дене кӧнен. Октябрьыште марий старшина-влак Юкей Егоров, Байки Тойкиев, Ахмер Агеев, Изибай Акбаев кредалмым чарненыт. Южо отряд-влак 1774 ий ноябрь кыдал марте кучедалыныт, нунын коклаште Каникей Яшпохтинын отрядшат лийын. 1774 ий 12 ноябрьыште нуно башкир Ильчигул Иткулов дене коктын титакышт дене кӧненыт. 

Тыге восстаний мучашлалтын. Тушто лийше-влакым чылаштымат судитленыт да тӱрлӧ следствийым эртареныт. Кресаньык сарын эн чолга участникше-влакым, тидын шотыштак Каникей Яшпохтинымат, умбакыже следствий пашам лончылаш Шолып экспедицийыш колтеныт, а участник-влакын тӱҥ тӱшкаштым верыштак наказатленыт да старшина-влаклан порукыш пуэныт. Тыге Изибай Акбаевым, тудын ваштареш раш титак лийын огыл гынат, сола дене кумло гана пераш да ик пылышыжым пӱчкын налаш пунчалыныт.

Актуган ял гыч Кияз Токмурзин ден Терятяково ял гыч Иштубай Ишбулатовым сола дене кыреныт, кок пылышыштге пӱчкын налыныт да, ялла мучко калыклан очыктен кондыштарен, мӧҥгышкышт наҥгаеныт. Эше ятыр марийым тыгаяк неле пӱрымаш вучен.

Кызытсе жапысе семынак, тудо сар пагытыштат чоялыкыштлан кӧра кеч-могай кучемлан йӧрышӧ еҥ-влак лийыныт. Тыге, мутлан, марий отряд-влакын ик вуйлатышышт Ахмер Агеев 1795-ше ийысе ревизий жапыштат старшина должностьышто кодын, коло утла ялым кид йымалныже кучен. Очыни, тудо пленыште лиймыж годым шке йолташыже-влакым майор Тютчевлан ужален, да тудым колтеныт…

 Ахмер Агеев гай айдеме-влак Пугачев деч ончычат, Пугачев война пагытыштат лийыныт, кызытсе илышыштат кучем пелен шке шочмо калыкыштым ужалаш полшат… 

Мучашлан палемдыме шуэш: Пугачёв сар дене пырля марий шӱдывуй-влакын саманыштат пытен, нунын нерген шарнымаш пеш шагал еҥлан палыме легенда-влакеш гына кодын. Тыге Салават Юлаев дене пырля марий калыкыштын эрык илышыж верч пытартыш марий сотник-влак Оска Осокин, Ичубай Кубаев да Тогузак Токбердин кредалыныт. Тыгак тиде войнаш пеш кугу авторитетан сотник Ильметь Курманаевын Улимбай эргыжат ачаж гаяк герой лийын колен. 1748 ийыште Башкир восстаний деч вара Ильметь Курманаевым, пеш кугу авторитетан шоҥго марий сотникым, арестоватленыт, судитленыт да Салават Юлаев семынак «Выслать с прочими в Рогервик» маныныт, но тудлан Балтий теҥыз серым ужаш пуйырен огыл. Салават дене таҥастарымаште, тудо 64 ияш шоҥго кугыза лийын да следствий жапыште чӱчкыдын орландарымылан кӧра Пӱрӧ олаште колен. Очыни, марий старшина ден сотник-влаклан марий калыкын ушешыже курымешлан чот пагалаш йӧрышӧ национальный герой лийын кодаш Рогервикыш миен шуын колаш кӱлеш ыле…

Пагалыме лудшына-влак, ВК ден Одноклассники соцлаштыклаште вераҥдыме уверым каҥашаш ушнаш ӱжына!