Акрет годсо пагыт…

«ЧОЛМАН» ГАЗЕТЫМ МАX-ЫШТЕ ЛУДЫНА!

Умбакыже тылеч варасе легенда ден йомаклаште «Суас (татар) толмешке», «Руш толмешке» ойсавыртышлам вашлияш лиеш. Тугеже, марий-влак ты мландыште татар ден руш-влак деч ончычак иленыт. Татар краевед-историк-влакат шукынжо тиде фактым пеҥгыдемдат да акрет годым финн-угор племена-влакын шукырак лиймыштым шотыш налыт. Касвел Урал кундемысе татар-влакын историйыштын икымше томыштыжо татар историк-влак возат: кызытсе Башкирийын йӱдвел-касвел районлаштыже татар калык тиде кундемыште акрет годсо черемис шӱгарла-влак улмо нерген кужу жап шарнен илен.

Башкортостаныште кызытсе археологий да историй шанчызе-влак эрвелмарий кундемыш ондак тюрк калык-влакын толмо версийым шарат. Научный литературым лончылымаш акрет годсо тӱвыра радамым да илышым раш умылтара. Тунам Ош Виче сер мучко акрет годсо ананьинский, кара-абызский, бахмутинский племена-влак иленыт. Нуно финн-пермяк племена-влак радамыш пурат. 

Кумдан палыме башкир историк-археолог Н.А. Мажитов тӱҥалтыште Бахмутин культурымат кугезе финн-угор племена-влак радамыш пуртен. Мутлан, Калтаса районысо Актугановское городище тыгак Бахмутин культурыш пура. Умбакыже тудо шке шонымашыжым алмаштен гынат, ятыр шанчызе бахмутинец-влакым финн-угор радамыш пурта.

Шуко еҥлан акрет годсо Ананьинский археологий культур ола-влак палыме улыт, тиде - Бирск (Пӱрӧ район), Новокабан, Тратау, Какрыкуль (Краснокам район), Анач, Трикольский (Илиш район), Новобиктово (Дӧртыльӧ район). Ананьин культур деч вара Кара-абыз археологий культур чумырген. Тиде археологий культур тыгай памятник-влак дене палыме: Охлебининский, Шиповский (Иглин район), Биктимировский, Бирский (Пӱрӧ район), Нагаевский, Чёртово городище (Уфа ола). Кара-абыз археологий культурыш пурышо Табынский городище (Гафури район) мемнан эра деч ончычсо IV курымышто ик верыште илыше калык-влакын степьысе кочевник-влак дене вияш кылым кучымышт нерген шижтара. 

Пӱрӧ ола йырысе вер-шӧр географический ограничитель-влак шот дене посна ойыртемалтеш, тидыже акрет годым илем-влакым шочыкташ полшен. Ош Виче эҥерын кӱкшӧ серже да тура савыртышыже-влак, Пӱрӧ да Танып, тыгак Тӧргым да Юланде эҥер-влакын йогынышт да вӱдкундемышт шуко финн-угор тукымлан лӱдыкшыдымын илаш йӧным ыштеныт. Сандене ты кундемыште археологий памятник-влакат шуко улыт. Пӱрӧ районысо Бирский городище мемнан эра деч ончычсо VIII курым гыч мемнан эран VIII курымжо марте лийын. Тушто Ананьинский ден Кара-абызский веле огыл, тыгак Пьяноборский, Бахмутинский да моло археологий культурын кышаштым муаш лиеш. Пьяноборский археологий культур Ананьинский ден Кара-абызский коклаш верланен. Нефтекамск ола воктенсе «Крымсараево» археологический памятникат Пьяноборский культурыш пура.           

Нине археологический памятник-влак мемнан деч тораште огыл верланеныт, марий калыкым да ты шотышто эрвелмарий тӱшкам чумырымо дене чак кылдалт шогат. Умбакыже ме кажне культурым радамлен ончыктена.

Тӱжем ий дене шуйнышо жапыште марий-влакын кугезышт Евразийын пеш кугу степь кумдыкыштыжо, эрвелне Китай гыч тӱҥалын, касвелне Карпат курык марте индоиран племена-влак дене йыгыре иленыт. Скиф, сармат, сак, алан да моло иран йылман тукым-влак уло акрет тӱнялан оза лийыныт да акрет прамарийский племена-влак дене кылым кученыт. Мутлан, караабыз, прамарийский тукымлӱман тӱшка-влак, Пошкырт кундемын рӱдӧ ужашыштыже илен, сармат-влак дене вик кылым кученыт, мландыштым Ош Виче йогын гына ойырен. Мутат уке, иран кочевник-влак дене даннический, торгайыме, мужыраҥме кыл лийын.

Ош Виче эҥер мучко эртыше степь ден чодыра кокласе граница кок экономика район кокламат палдарен, тугак тиде эше финн-угор чодыра тӱням да иран, а вара тюрк йылман кочевник-влакын тӱняштым ойырышо рубеж лийын. 

Йӱдвел Башкортостан кечывалвел-тайга чодыра кундем ден чодыра степь ушнымаште верланен. Ондак кусныл коштшо-влак, тышке пуреныт гынат, Ош Вичын шола серже деч умбаке каен огытыл, тидым эрсарматский жап курганын материалже-влак ончыктат. Тудым И.Б. Васильев Базе эҥер аҥыште Атасола ял лишне кӱнчен. Курганым мемнан эра деч ончыч IV–II курымлаште ыштыме. 

Эр кӱртньӧ саманыште Ош Виче эҥерын ӱлыл мучашыжын чын озаже финн-угор племена-влак лийыныт, ончыч Ананьинский культур, вара - Пьяноборский да Кара-абызский. Ананьинский культур лӱм 1858-ше ийыште П.А. Алабинын Елабуга ола (Татарстан) лишне улшо Ананьино ял воктенсе могильникым шымлымыж деч вара шочын. Мемнан эра деч ончычсо VIII–III курымлаште ананьинский культурно-исторический племена-влак Чолман воктенсе да кокла Юл кундемысе мландылаште илаш тӱҥалыныт. Шукыж годым илемыштым тура эҥер сереш, кӱкшӧ сернерешыже вераҥденыт (Таш-Елга, Кыз-Кала-Тау, Какрыкуль, Кансиярово, Анач, Трикольский, Родо-Ия, Костарево, Камышиный, Биктимировый да молат). Нуным ик велым эҥер, вес велым напольный вал да келге ров-влак араленыт. Аралыдыме илем-влакат лийыныт. Шӱгар-влакым шукыж годым эҥер сереш мландым кӱнчен ыштеныт (Таш-Елга). Колышо-влакым комдык, йолышт дене эҥер велыш пыштеныт. Очыни, эҥер вес тӱняшке корным ышташ полша манын шоненыт. Ананьинец-влак вес тӱняштат илыш шуйнымылан ӱшаненыт, садлан колышо пӧръеҥ-влак пелен саркуралым, ӱдырамаш-влак пелен сӧрастарыме ӱзгарым, коклан кӱмыж-совлам пыштеныт.

Мемнан эра деч ончыч III–II курымла коклаште Ананьинский культур Пьяноборский дене алмашталтеш. Тудо Елабуга ола лишне Пьяный Бор села воктене шымлыме икымше памятник деч лӱмым налын. Пьяноборец-влак ананьинец-влакын тукымышт лийыныт да тыгак финн-угор-влак радамыш пурат. Пьянобор культурын памятникше-влак Ош Вичын ӱлыл серыштыже, Чолман, Ик эҥер-влак да нунын эҥерйолышт мучко верланеныт.

Пьяноборец-влак сонарыш коштыныт, вольыкым ашненыт, катман дене мланде пашам ыштеныт. Озанлыкыште вольыкым ашнымаш кугу рольым модын. Илем-влак кӱкшакаште верланеныт. Туге гынат тӱвыраштым утларакше шӱгар-влак почеш шымлыме. Иктыжым 1971-1972-шо ийлаште шымлыме. Тудо Старо-Киргизово ялын эрвел тӱрыштыжӧ (Илиш район), Мяндым эҥерын кӱкшӧ пурла серыштыже верланен улмаш. Чылаже 53 шӱгар олмым мумо. Пӧръеҥ-влакым саркурал да паша ӱзгар дене (кӱртньӧ керде, пикш умдо, кӱзӧ), ӱдырамаш-влакым сӧрастарен тоеныт. Сӧрастарыме элементлаште имньын образше утларак ончыкталтеш.

Кара-абыз археологий культур - прамарийский историко-культурный общностьын ужашыже, мемнан эра деч ончыч IV курым гыч Ананьинский археологий культур негызеш чумыргаш тӱҥалын. Башкортостанын рӱдӧ ужашыжын мландылаштыже, Ош Виче эҥерын пурла серыштыже да тудын эҥерйолжо-влак мучко верланен. Ты тӱвыран эн йӱдвел памятникшылан II Бирское городище шотлалтеш, а эн кечывалвел памятникшылан - Гафури районысо Воскресенское городище. 23 памятникым: 7 могильникым, 11 городищым, 5 селищым - пален налме да ужашын гына шымлыме. А.Х. Пшеничнюкын шонымыж почеш, нунын кокла гыч шукышт ананьин жапыштак иленыт, тушто илыш эр кӱртньӧ саман мучко чарнен огыл. Чынжым гын аҥ мучко точко орнаментан караабыз керамика Пошкырт кундемын рӱдӧ ужашыштыже верештме ананьинский деч нимо денат ок ойыртемалт.

Палемдаш кӱлеш, ты культурын памятникше-влак Юл-Урал кундемысе веле огыл, можыч, Евразийын пӱтынь чодыра зонысо моло памятник-влак дечат кугурак улмышт дене ойыртемалтыт. Тыге Биктимировское городищын кумдыкшо 50000 м² лиеш, тудым кум вал да вынем дене пеҥгыдемдыме, тӱвыра лончын кӱжгытшӧ 240 см шуэш; ола деч ӧрдыжтӧ кугу кумдыкышто тыгак 2 метр марте куатан тӱвыра лончо уло. 

Умбакыже Чолман да Ош Виче кундем Чегандинский археологий культуран еҥ-влакын илыме кундемышт лиеш. Тиде жапыште Евразий степьласе Ош Виче мучко кусныл коштшо калык-влак дене вашкыл вияҥеш... Тюрк, иран, угор, самодий племена-влакын шыҥен пурымышт дене Чегандин, Кара-абыз культурым ыштыше-влак кокла гыч ятырынже, шке кундемыштым коден, касвелыш - Вяткыш, Юл, Вӱтла да йӱдвел тайга кундемлашке каеныт. Чолман да Ош Виче шочмо кундемыштышт кодшо племена-влак толшо западносибирский родоплеменной тӱшка дене варналтыныт да Башкирийын йӱдвел-касвел районлаштыже Бахмутинский культурым ыштыше лийыныт.

Толшо-влак: турбаслинский, романовский, кушнаренковский, караякупский племена-влак - бахмутинец-влакым пеш чот шыгыремдылыныт. Ирано-тюрко- угроязычный племена-влак эркын-эркын ассимилироватлалташ тӱҥалыныт. Кызыт антропологий тип дене Башкирийысе йӱдвел-касвел калык, тидын шотыштак пошкырт-влакат, эрвелмарий-влак деч тӱҥ шотышто нимо денат огыт ойыртемалт. Мемнан эран VII–VIII курымлан прамарийский бахмутин калык Ош Виче эҥер бассейныште йӧршын пытен, касвелыш чакнен. Мемнан шонымаште, Ош Виче эҥерын шола серыштыже варналтше прамарийский тукым-влак кодыныт, Ош Виче да Чолман эҥер-влак мучко илыше-влак Юл кундем дене кылым кучен иленыт.

Ятыр курымла дене марий-влак гына огыл, шуко моло финн-угор калык-влакат кусныл да пеле кусныл иленыт. Сонарзе да емыж погышо лиймыштлан кӧра нуно куштылгын ик кундем гыч весыш кусненыт. Янлыкым кычалын, эҥер воктен кӱчык жапыште пеш кужу корным эртен кертыныт. Тудо жапыште пешат тыглай илемлаште иленыт, вер гыч верыш куснымо годым нуным пеш писын чоҥаш лийын. Юл, Чолман, Ош Виче мучко, кугу чодыралаште чылалан вер ситен. Марий-влакын кугезыштлан шотлалтше меря калыкын мландыже Ростов ола йырат шарлен. 

Чыла кӱшнӧ каласымына акрет грек историк Геродотын ушештарыме будин-влаклан пеш чот келшен толеш. Тыгак Геродот тиссагет ден аргиппей калык-влак нерген воза. Аргиппей-влак Урал курыклан келшен толшо Рипей курык йымалне иленыт. Нуным южо шанчызе ананьинский тукым радамыш пурта. Тыгак тиссагет-влакым Городецкий культур племена-влак радамыш пуртышо шанчызе-влакат улыт. Археолог-влакын шонымышт почеш, нуно I тӱжем ийын кокымшо пелыштыже азелинский племена-влак дене пырля акрет марий этносым чумыреныт. Городец тӱвыра Ананьинский тӱнян гибрид культуржо семын мемнан эра деч ончыч VI–III курымлаште чумыралтын. 

Геродотын могай мланде нерген возымыжо шотышто ӱшанлын ойлаш ок лий. Тудо пунан вургеман лузга еҥ-влак, сип чодыра ден курык-влак нерген каласкала. Геродотын историйжын тӱҥ иктешлымашыже тыгай: эше тудо жапыштак Юл, Чолман да Ош Виче дене торгайыме корно-влак лийыныт. Тиде кундемлаште тӱрлӧ калык илен, тыгак тиде мланде-влак христиан-влак деч ончычсо саманыштат палыме лийыныт. Геродотын возымаштыже ончыктымо чыла калыкым антропологий пале дене аклаш гын, тиде чодыра кундемласе волгыдо да йошкар ӱпан, канде шинчан еҥ-влак лийыныт. Нунылан эн келшышыжлан лач ананьинский саман гыч финн-угор калык-влакын кугезышт шотлалтыт. Финн-угор племена-влак, сер воктенсе чодырам айлен, эртен кайыше пуш-влак да тыгак кечывалвелысе степьысе калык-влак дене торгаен иленыт. Геродот саманысе ананьинский племена-влак, марий-влакын кугезышт, тудо жапыште Эрвел Европысо тайга зонын кумдыкшым айленыт, Ош Виче сер воктенат шуко селищым, городищым, шӱгарла олмым коденыт.

Кызытсе Башкортостанын мландыже акрет годсек финн-пермь да угор калык-влакын ойкуменыштын ойыраш лийдыме ужашыжлан шотлалтын (тудын чодыра ден чодыран кундемлаштыже). Поснак «поздняя древность» манме (ондаксе кӱртньӧ курым) да «раннее средневековье» (эр кокла курымысо) (II тӱжем ий тӱҥалтышыште) пагытыште. Сандене тыгай шот пеш чын чучеш: археологий шотышто 1950-ше ийлаштак СССР Наука академийын Башкирийысе филиалжын Историй, йылме да литература институтшын пашаеҥже-влакын икымше кугу научный шымлымашышт раш финн-угор шӱлышан лийын. Тидыже эн ончыч шымлыме памятник-влакын койыш-шоктышышт да тӱвыра шотышт финн-угор племена-влак радамыш пурымылан кӧра лийын.

Марий калыкын шочмыжо тӱрлӧ культурын шкешотан влиянийже почеш эртен. Марий-влаклан тӱҥалтыш гычак Юл-Урал кундем сайын палыме лийын. Нуным хазар, Юл-Чолман булгар, татар-монгол-влак сеҥен налыныт, а касвел гыч славян сарзе-торгайыше колонизаций экспансий лишемын да шыгыремден. Но Хазар каганатыштат, Юлысо Булгарийыштат, Шӧртньӧ Ордаштат, вара Озаҥысе ханстве составыштат марий этнос аралалт кодын. Тыгодым нунын лишыл родо-тукымышт: меря, мурома, мещера, чудь да акрет марий племена-влакын касвел тӱшкашт - ІХ курымышто виян славян колонизаций зоныш логалын, мланде ӱмбач йомыныт. Лач Юл-Урал кундемысе чодыран ужашыже, тошто кугезе мланде, марий калыклан шке идентичностьшым арален кодаш полшен.

Пагалыме лудшына-влак, ВК ден Одноклассники соцлаштыклаште вераҥдыме уверым каҥашаш ушнаш ӱжына!