Чамай яллан - 300 ий

«ЧОЛМАН» ГАЗЕТЫМ МАX-ЫШТЕ ЛУДЫНА!

Иван Грозный, сарзыже-влак дене Озаҥ ханствым сеҥен налмек, марий калыкым индыраш тӱҥалын. Марий калык, шке Юмылан кумалме ӱнаржым, кӱсотыжо-влакым арален кодаш манын, ятыр ий руш сарзе-влак дене кредалын. Историйыште тиде жапым «Черемис сар-влак» манын лӱмденыт. Тудо 25-30 ий шуйнен. Сар ийлаште Йылий (Элай) лӱман атаманат шке сарзыже-влак дене шуко пагыт кучедалын. Южо марий-влак, шке илыме верыштым коден, кызытсе Башкирийын мландылашкыже куснен каяш тӱҥалыныт. Элаят лишыл еҥже-влак дене пырля башкир-влакын илыме кундемыш толын. Тыште куснен толшо-влакым порын вашлийыныт. Башкир калык тӧр олыкан верлам йӧратен, а марий-влаклан чодыран верлаште, пич чодыра кушкын шогалме эҥер серлаште илаш келшен.

Элай Шем эҥер (рушлаже Караидель) сереш ялым чоҥен шынден. У яллан Йылий (Елеево) лӱмым пуэныт. 1600 ийлаште Элай кугыза жалованный грамотым налын. Тиде мланде ярлык дене Байряжка ял гыч Салаза эҥер марте верланыше мланде Элайын кид йымалныже лийын. Варарак тиде верыш ешыж дене Чамай кугыза толын лектын. Элай кугыза Ӱрӱш эҥер воктенсе верлам Чамайлан пуэн. Тышан Чамай (Чемаево) ялым чоҥен шынденыт. Марий-влак тудым шке коклаштышт Ӱрӱшъял манын лӱмденыт.

Лудшо-влакын йодышыштат лектеш дыр: кузе туге Элай кугыза 1600 ийлаште мланде ярлыкым налын, а Йылий да Чамай нерген икымше гана 1726 ийыште гына возымо? Петр I кугыжан указше почеш илыме верлам, сурт-печым, калыкым 1719 ий гыч гына шотлаш тӱҥалыныт, тумарте шотлен огытыл. Мылам школ жап гычак «Ревизские сказки» ойсавыртыш ушеш кодын.

1726 ийысе ревизский сказкыште Йылийыштат, Чамайыштат 26 сурт-пече дене лийын. Еҥ-влак чодыра, пасу паша дене иленыт, сонарыш коштыныт, колым кученыт. Шем эҥер вӱд дене шолым волтеныт да торгайыше купеч-влакын сатуштым шупшыктеныт. Шем эҥер Ош Вичыш йоген пура. Тиде верлам кочевник-влак деч аралаш манын, Бирск, Уфа олала да Ельдяк села воктене крепость-влакым чоҥеныт. Варажым Ельдяк села да Ельдяк крепость Павловский водохранилищын вӱд йымаланже кодыныт.

Октябрь революций деч ончыч марий-влак йӧсланен иленыт. Ӱрӱш эҥер воктене илыше помещик Всеволод Николаевич Криницкий марий-влакым шкаланже пашам ыштыктен. Чамай ден Йылий ял-влакын мландышт помещик Феофан Алексеевич Пучнинын кидыштыже лийын. Тудым калык «Пимен» манын лӱмден. Йылмыштына таче мартеат «Пимен чӧльнык» да «Пимен мӧр» ойсавыртыш-влак аралалт кодыныт. Пименын шындыме мӧржӧ кызытат кушкеш, пеш тамле.

Революций деч вара чыла мланде калык кидыш куснен. 1931-ше ийыште мыйын кочам Аймурза Ишмурзин, Бекузя Тойметов, Яркай Янсубаев, Алей Салеев, погынен, «Родник» колхозым ыштеныт. Тушко Йылий, Чамай, Салаза, Ельдяк да Атамановка ялыште илыше-влак пуреныт. 1937-ше ийыште Чамай да Йылий ялыште илыше марий-влак посна «Первомайский» колхозым ыштеныт. Тудо 1957 ий марте пашам ыштен. 

Кугу Ачамланде сар тӱҥалмек, чыла элысе калык дене пырля марий-влакат тушман ваштареш тавадаҥ шогалыныт. Мыйын илыме сурт гыч кочам Аймурза Ишмурзин, тудын шольыжо Айтуган Ишмурзин да ачам Никита Аймурзин элым аралаш каеныт. Айтуган Ишмурзин Ленинград олам аралымаште вуйжым пыштен. Авамын, Муслима Аймурзинан (Бикунинан), ныл изаже сарыш каен, кокытшо сареш колен. Кугу Ачамланде сарыште кок ял гыч 75 еҥын ӱмыржӧ кӱрылтын.

Ялын историйже школ денат чак кылдалтын. Крепостной правам пытарымек, 1864 ий гыч земство-влакым почыныт, нуно калыклан илаш полшеныт. 1879 ийыште земство Чамай ялыште инородческий школым почын. 1897 ийыште Чамай тӱҥалтыш школыш Бурай район Шӱкшан ялын шочшыжо Александр Дмитриевич Валитовым туныкташ колтеныт. 

1911 ийыште Йылийыштат школым почыныт, туныктышылан Валитовын ӱдыржым, Елизавета Александровам, шогалтеныт. 1936 ийыште Чамайыште шымияш школым почыныт. Тиде школым Ерсола (рушлаже - Атняшкино) ял гыч кусарен конденыт. 1938 ийыште Шопкер ялеш (Уразаево) марий тунемше-влаклан базовый школым почыныт. Шымияш школым Чамай гыч Шопкерыш кусареныт, а Чамайыште тӱҥалтыш школ гына кодын.

1948 ийыште Чамайыште кандашияш школым почыныт. 1948 гыч 1952 ий марте школ директорлан Алексей Петрович Баймурзин, 1952 гыч 1963 ий марте Никита Аймурзинович Аймурзин пашам ыштеныт. Тунемше-влак шагал лиймылан кӧра 1963 ийыште Чамайыште тӱҥалтыш класс-влакым гына коденыт. Тиде школышто кужу жап икшыве-влакым Никита Аймурзинович Аймурзин да Байдуган Саликович Саликов туныктеныт.

1959 ийыште Павловский ГЭС-ым пашаш колтымек, Чамай ден Йылий ял-влак Павловский водохранилищын вӱд йымаланже кодыныт. Ял калыкым у верыш илаш кусареныт. У ялым чоҥымек, тудлан Чамай лӱмым пуэныт. Тыге, келгынрак шымлаш гын, Чамай яллан огыл, Чамай манме лӱмлан 300 ий лиеш.

Ял калык империалистический, граждан, Кугу Ачамланде сарлаште кредалше, икымше колхозым почшо Аймурза Ишмурзинович Ишмурзиным, тудын 106 ий илыше ватыже Шакай Ирубаевнам ӱмыреш ок мондо. Порын шарналтат туныктышо-влак Алексей Баймурзиным, Никита Аймурзиным, Василий Адылшиным, Байдуган Саликовым, чапле механизатор-влак Иван Михайловым, Николай, Петр, Эмлай Ильтугановмытым, юрист, ятыр ий Сочи олаште судьялан ыштыше Николай Ирбулатовым, военный врач-влак, хирург Сергей Алиахметовым да полковник Петр Ташпиковым, У Чамай ял гыч Оборона министерствын офицерже-влак Борис Саляевым, Александр Губаевым, Александр Апакетовым, МВД-н офицерже-влак Яков Апакетовым да Станислав Аймурзиным. Чамай ялеш шочын-кушшо еҥ-влакын икшывыштат ты сай йӱлам умбакыже шуят: коктын Военный инженерно-космический академийым, коктын Военный инженерно-космический университетым, иктыже Кӱшыл военный артиллерийско-зенитный академийым, ик ӱдыр МВД-н кӱшыл школжым тунем лектыныт, ик ӱдыр полковник званий дене Москваште силовой структурын тӱҥ управленийыштыже служитлен.

Чамай калык СВО-н участникше-влак Дмитрий Ильтуганов да Валентин Айтуганов дене, элнам арален, СВО-што вуйжым пыштыше Андрей Аблеев, Йӱдвел Кавказыште геройла кредалше да сусырген пӧртылшӧ Анатолий Айтуганов дене кугешна. Борис Актюбин да Виталий Саркеев нергенат пеш порын ойлат - нуно кеч-могай жапыште тӱрлӧ йодышым шотыш кондаш полшат. 

Чыла Чамай калык, тышан шочын-кушшо, но вес кундемлаште илыше-влакат шкеныштын шочмо вер-шӧрыштым огыт мондо.

Пагалыме лудшына-влак, ВК ден Одноклассники соцлаштыклаште вераҥдыме уверым каҥашаш ушнаш ӱжына!