Тендан дене мо уло?

«ЧОЛМАН» ГАЗЕТЫМ МАX-ЫШТЕ ЛУДЫНА!

Мемнан ялыштат оҥай объект-влак лийыныт да улыт. Ялна деч касвел могырым вич уштыш öрдыжтö, чодыра коклаште, ожно, пушеҥгым куклен, латвич гектар кумдык пасум ыштеныт. Тудым ме «Пашкин ялан» (алан) манына, южо еҥ-влак «Кугу алан» маныт. Революций деч вара тиде алан колхоз пасуш савырнен, варажым совхоз шурным ÿден. Илен-толын, пасуэш ÿдымым чарнышт. Кö дыр тушто шудым солен, воктенсе ялыште илыше-влак ятыр ий кÿтÿм кÿтышт. Ынде Пашкин яланым олян гына чодыра налеш: куэ да шопке, олмапу кушкыт. Олма шуко лиймылан кöра маска олмапум пеш чот тодыштеш. 

Ожно Шопкерыште пашалан пеш уста, садлан поян Пашка лÿман марий илен. Тудо эсогыл ялымат кучен. Верысе Ӱрÿш коремыште (эҥер ожно тыште сайынак йоген, кызыт гына кошка) вÿдвакшыжат (тидын нерген ӱлнырак) лийын.

Тиде кугу чодыраштак «Кугу корно» манме вернат уло. Война деч ончыч Мишкан селам да Ӱрÿш корем дене ÿлнырак верланыше спиртзаводым (завод пелен кок кугу поселко лийын, нуным ик лÿм дене «Спиртзавод» маныныт) ик корно дене ушаш шоненыт. Корно тыгай лийшаш улмаш: Мишкан - Курнуж (Накаряково) - Шопкер - Спиртзавод (Красный Урюш). Сар тÿҥалмек, тиде паша мондалтын. Тиде корно ялна воктенак эрта: касвел могыр чодыраш пураш гын (Курнуж курыкысо чодыра, верысе топоним лиеш дыр?), койынак шога. Классический корным ышташ (кок могырым - канава, покшелже нöлталалт шога) шуко кÿм ямдыленыт. Ты кÿ курык-влак кызытат койыт, но олян мландыш пурат, йомыт. Тиде корно дене тораште огыл верланыше руш Курнуж (Накаряково) ялыш каяш лиеш, но тудымат эркын чодыра пызыра. 

Кумшо вер - вÿдвакш. Ынде пÿян олмыжо гына кодын. Эше тудым пеш мотор арыкше шарныкта. Тиде верым уэш пÿялен, колым колтен, канаш верым ышташ ой уло. 

20-шо курымышто школна кок пачашан пöртыштö верланен ыле. Мый шкежат туштак тунемынам. Ынде ик пачашыже гына кодын. Тушто школ мастерской да тоштер верланеныт. Зданийым 1895-ше ийыште ыштыме. Икымше пачашыжым лапка кÿ гыч чоҥеныт, кокымшыжым пу гыч ыштеныт. Ӱлыл пачашыже крепость гай лийын. Пырдыжын кÿжгытшö 65-70 сантиметран. Пырдыж коклаш яра верым коденыт - тыге юж коштын, вентиляций система семын пашам ыштен. Окна ден омса-влак арочный перекрытиян улыт. Окнаште шке таптыме кÿртньö решетка-влак шогеныт. Йÿдлан окна-влакым кÿжгö кÿртньö дене ыштыме ставня дене петыреныт. Тиде зданийым мый Псковско-Новгородский барокко стиль дене чоҥымо манам. Тиде поян Пашкан усадьбыже лийын. Озанлыкшым Совет власть шупшын налын. Ачаже (Пашка) колен, а Мусий ден Василий эргыже-влак репрессийыш логалыныт. Песталче кокам Мусийлан Ерсола ял гыч Шопкерыш марлан толын. Кокамын ойлымыж почеш, зданий йымалне шергакашан клад - шöртньö - шылталтын. 

Ялыштына кок кугу памаш уло. Верысе калык памаш-влакым «Ӱлыл волак» да «Кÿшыл волак» манеш (вол, волак мут гыч). Ялнам Памаш корем кокыте пöлен шога. Памаш коремысе курык серыште кÿшыл волак верланен. Памашыжым пурален шындыме. Вÿдшӧ куртньö пуч дене йоген лектеш да кÿртньö вол дене йога. Южо еҥ кызытат тушко вургем мушкаш да вÿдлан коштеш. Волан вержым изирак леваш дене петырыме. Рамыжым кÿртньö пуч гыч варитлен ыштыме, мотор ужар калай дене петырыме. Ӱлыл волакымат тыгак ыштыме, пуражат, левашыжат уло. Ожно пучшат, волакшат пу гыч ыштыме лийын. Ынде пöртыштö вÿд кран гыч йога гынат, памаш-влакым садак огына мондо, эрыктенак шогена. Кÿшыл волакын вÿдшö пешкыдырак, йошкынжо шукырак да йÿштырак, ӱлыл волакын пушкыдырак, но олянрак йога. 

Ялыштына пу гыч ыштыме кум кугу кÿвар лийын. Кокытшо - Ӱрÿш корем гоч, иктыже - Памаш корем гоч. Памаш корем кÿварын кок могыр негызшым тумо гыч чоҥен кÿзыктеныт улмаш. Кызыт, кугу диаметран трубам пыштен, ÿмбакыже трактор дене кӱан мландым шÿкен ыштеныт.

Ялышке ик меҥге укерак толын шуде верланыше корно воктенсе посадка коклаште мотор беседкым ыштен шындыме. Тудым шкенан предприниматель Игнатий Ишмурзин ыштыктен. А туштак, корно воктене, ялыш толшо еҥ тыге возымым ужеш: «Путник, оставь свои печали у этих ворот». А ял гыч кайыше «Корнан лийза!» тыланымашым лудеш. Оҥай вет!?

Мый ялнан историеш кодшо да кызытат улшо шым тÿрлö объектше нерген каласкалышым. Моло ялыштат тыгай оҥай объект-влак улыт дыр. Теат серен колтыза - палаш тӱҥалына!