Дийынлан - 100 ий. Кооператив ярмиҥга-влак гыч тӱҥалын

1926 ийыште мемнан кундемысе кугу яллаште кооперативный ярмиҥга-влакым эртараш тӱҥалыныт. Тушко тӱрлӧ верла гыч сатучо-влак имньым але ӱшкыжым кычкыме бричке-влакыш сатуштым темен конденыт. Кок-кум кече эртарыме ярмиҥга-влакыш лишыл ялла гычат погынен миеныт. Ял калык сатучо-влакымат уналан шотлен, нуным кумылын вашлийын. А кастене унажат, верысе калыкшат гармонь сем дене куштеныт-муреныт, пагытым веселан эртареныт, ӱдыр-рвезе-влак палыме лийыныт. 1927 ийыште лӱмлӧ поэт Владимир Маяковский «Хорошо» поэмыштыже «Стала оперяться моя кооперация» манын кугешнен палемден. 

Пел курым утла ожно Акпарс селаште илыше икмыняр илалше еҥ дене мутланенам ыле. «Шарнем, Акпарс мучко увер шарлыш, пуйто Чупай ден Тошто Чикейыште ярмиҥга деч вара самырык-влак кугу модмашым эртарат. Ӱдыр-рвезе-влак, мотор чиен, Чупайышкыла ошкыльыч. Тошто Чикей Чупай дечат мӱндырнӧ. Тушкат кайыше лийын дыр, ом шарне, вет ожсо калык йолын кошташ лӱдын огыл. Самырык-влаклан пайрем келшен. Шушаш ийын тыгай пайремым Чупай ден Тошто Чикей деч вара Акпарсыштат эртарат маньыч. Вес ийжылан, 1927 ий июль тӱҥалтыште, пайрем кечын лу тылзаш Мурзагалийнам коча-ковалан кучыктен коден, пелашем дене коктын ик жаплан кооперативный пайремыш миен савырнышна. Кужу уремыште лӱмын ойырен налме сӧреман верыште тӱшка калыкын музикан сем почеш «кандырам пунен» куштымыжо кызытат шинча ончылнем. Саде ийлаштак Куртетал, Яммат ден Сокто ял калыкат кооперативный пайремым йӧратен шындыш», - ойлен ыле Мурзагарей Саитов. 

НЭП-ын ӱмыржӧ кӱчык лийын - улыжат шым ий веле. Ярмиҥга-влакымат эртарымым чарненыт. Но калык шӱмыш шыҥаш тидат ситен. Тыге НЭП-ын икшывыже семын 25 ий «Кооперативный пайрем» лӱмым, пытартыш шымле визытшым «Дийын» лӱмым нумалеш.

Дийын пайремым эртарымаште иктаж-могай умылыдымаш ынже шоч манын, ориентирлан лучо Акпарс (Куртетал) Дийыным налаш. Тушто Дийын июль тылзе тӱҥалтыште кугарня-шуматкече-рушарня кечылаште эртаралтеш. Можо оҥай, Дийынын тӱҥ кечыштыже, шуматкечын, Кооператив-влакын тӱнямбал кечышт палемдалтеш (тений - 4-ше июль). Акпарс Дийын деч ик арня ончыч Чупай ден Тошто Чикейыште, ик арня вара Сокто ден Ямматыште пайремлат. Кодшо курымын 80-ше ийлаштыже Дийыным Янахмат (Тошто Тумбагуш) ден Усола (Тошто Кичкиняш) яллаште эртараш тӱҥальыч. Тыге районышто самырык-влакын пайремышт тылзе мучко шуйна. 

Кугу Ачамланде сар жапыште тиде пайрем кугун эртаралтын огыл. Ӱдырамаш-влак, ожсым шарналтен, тамлырак кочкышым ямдыленыт, шочшыштым, пошкудыштым ӱжыныт. Кастене кушкын толшо ӱдыр-рвезе-влак тӱрлӧ модыш дене модыныт, музикан сем почеш кушташ-мураш йӧндымын чучын.

Илен-толын, Дийыным вес семын пайремлаш тӱҥалыныт. Тыште ял поселений администраций вуйлатыше-влакын, нунын полышкалышыштын надырышт кугу. Дийын кастене эртарыме мероприятийлан шотлалтеш, а ешартыш тӱрлӧ мероприятий кечывалым эртаралтеш. Икмыняржым ончыктен кертам. 

1997 ий июль. Акпарс селалан - 420 ий, тусо кыдалаш школлан - 120 ий, «Акбарисовский» совхозлан - 25 ий. 

2014 ий июль. Янахмат селаште лӱмлӧ поэт Шадт Булатлан стелым шогалтышт. Вара куштымаш фестивальым эртарышт. 

2017 ий июль. Сокто селалан - 300 ий. 

2019 ий июль. Акпарс селан Совхозный уремже 45 ияш лӱмгечыжым палемдыш. 

Тыгай пайрем-влакым Чупайыште, Ямматыште, Куртеталыште пеш кумыл нӧлтен эртарен моштат. Тений Тошто Чикей ял калык кок юбилейым палемда: Дийынын курымаш да селан 250 ий темме лӱмгечыжым. 

Пайремлан ончылгоч ямдылалтман, молан манаш гын яллашке калык шуко погына, шукышт ола гыч пӧртылыт, пайремлан отпускым налаш тыршат, вет шочмо вер-шӧр кеч-кӧмат шке декыже шупшеш. Шарнем, ожно Акпарс марий Мандияр Асмеев Ташкентыште илыше ӱдыржым Дийыныш телеграмма дене ӱжыкта ыле. Пайрем вашеш илыме верым саемдыме пашам кожгатен колтыман: уремым, сурт-печым, обелиск, памаш воктенсе вер-шӧрым эрыктыман да шотыш кондыман. Школымат почман - тушко пурен лекташ кумылан-влакат лийын кертыт. Икманаш, Дийыныш толшо чыла еҥым вашлийын, иктӧр ужын моштыман. 

Пайремыш илалше-влакат лектыт. Ийготышт уло гынат, нунынат кумылышт самырык, рвезе жапышт Дийын дене кылдалтын. «Йӧратыме пелашем дене Дийыныште палыме лийынам», «Чонемым Дийыныште вашлийме деч вара савырен» манмым шуко колалтын. Илалшырак-влакын интересыштым шотыш налын, семӱзгарым шоктен моштышымат ончылгоч ямдылыман да, пайремын икымше ужашыжым кугурак-влаклан пӧлеклен, нуным гармонь, баян сем почеш мурыктыман-куштыктыман. 

Шӱдӧ ий - ожно Совет Ушемыште икымше гана калык чотым налме ий. Тунам ялыште 82% еҥ илен (кызыт улыжат 25%). «Кооперативный пайрем» лӱмым нумалмыже жапыште пайремышкат тӱҥ шотышто ял калык ушнен. 1946 ийыште Октябрьский, 1960 ийыште Туймаза ола-влак шочыныт. Шуко еҥ олалаш пашам кычал каен, тушто верланеныт, ешаҥыныт, икшывым куштеныт. Кызыт Дийыныш лишыл олала, райрӱдӧ ден ялла гыч погынен толыт. Пайремыш погынен шушо калык ожсо тӱшка озанлык-влакыште эртарыме Сабантуй-влакым шарныкта. 

Дийынын тӱҥ кечыже - шуматкече. Пайремлыше калык рушарнян ӱжара нӧлтмӧ деч ончыч шаланен пыта. Кӧ пӧртыл каен шуктен огыл, изиш каналтен, шочмо велже дене чеверласа. Ий еда изем толшо ял-влак пуйто тулыкаҥыт, ял калыкынат изиш кумылжо волен кодеш. 

Ожно Дийын кум кече гӱжлен. XXI курымыш вончымек, тудым кугарнян да шуматкечын эртарыме дене серлагат. Тений тудо яллаште 26 июнь гыч 25 июль марте шуйна. Чупай ден Тошто Чикейыште 26-27 июньышто, Акпарс ден Куртеталыште 3-4 июльышто, Яммат ден Соктышто 10-11 июльышто, Янахмат ден Тошто Тумбагушышто 17-18 июльышто, Усола ден Тошто Кичкиняшыште 24-25 июльышто лиеш. 

Дийын - самырык-влакын пайремышт. Нуно тудым саклышаш, ончыкыжо вияҥдаш мом-гынат уым шыҥдарышаш улыт. Тунам гына шкеныштым пиаланлан шотлен кертыт.