Молан шке тукымвожым шымлаш кӱлеш

Айдеме ила, кунам тудым эше шарнат, тудын нерген ойлат да лӱмешыже сортам чӱктат. Марий калыклан шке вожшым, кугезе калыкын илышыжым шымлымаш да палымаш паша пеш кугу акан лийшаш. Тидыже кажне марий еҥлан шке тукым шижмашым, калыкын да еш историйжын чапшым умылаш полша. Кӧ шке ешыжын историйжым пала, тудо пеш кугу шинчымашан да умбакыже шке ешыжын историйжым шуйышо улеш, шке кугезыже да икшывыже-влак ончылно мутым куча. Шке еш историйжым шымлен да чумырен шогышо марий еҥ шке калыкше верчат шогаш тӱҥалеш манын шонем. Кажне еҥын кугезыже-влак кугу событийын участникше, шанчызе але лӱмлӧ еҥ лийын огытыл гынат, кажныжын шке изи сеҥымашыже лийын, кажныже могай-гынат кышам коден, садлан нуныланат тӱткылыкым ойырыман… 

Чаманен каласыман, тукымвож теме дене информацийым муаш куштылгыжак огыл, шуко материал йӧршеш йомын але архивлаште пуракаҥын кия. Да ешлаштат таче кугезына-влак нерген тичмаш уверым шуэн муаш лиеш. Туге гынат марий-влак коклаштат шымлызе-влак чӱчкыдынрак да чӱчкыдынрак шке еш историйыштым пеш келгын шымлаш йӧным муыт.  Тукымвожым шымлымаш модыш да шоя паша лийын ок керт, тиде чот кыртмен ыштыме паша, тудо ик кечаш веле огыл, кунамже пӱтынь илыш мучко шуйна. Тыгай пашам чылан сеҥен огыт керт, сандене шке тукымвожым шымлымаште кугу лектышыш шушо еҥ-влак утларакше илышыштат кугу сеҥымашке шуыт, пуйто шке ешыжын историйжым да кугезе-влакын шарнымашыштым пагалыше еҥлан кугезыже-влак илышыштыжат полшен шогат. Вет айдеме ӱмыржӧ мучко шке ешыжын, илыш мучко лийше кӱлешан событий-влак нерген шарнымашым арала.

Пошкырт кундемыште илыше кажне марий еш кугыжанышнан историйжын неле пагытше гоч эртен, Булгар да Озаҥ ханство-влак пагыт гычак тӱҥалын, шуко тӱрлӧ марий да моло наций еш-влак варналтын да шаланен пытеныт. Умбакыже, Руш кугыжаныш вияҥмеке, тӱрлӧ кугыжаныш документ-влак марий еҥ-влакынат кышаштым палемденыт. Шуко кугезына тӱрлӧ сарыште лийын, мутлан, Икымше тӱнямбал сарыште ятыр марий ешын шочшыжо-влак шке кышаштым коденыт. Элна мучко эртыше Граждан сар шукыж годым еш-влакым баррикаде-влакын тӱрлӧ могырышкышт ойырен, ешлаште «ошо» ден «йошкарге-влакат» лийыныт. Коллективизаций, шужен ий-влак ден раскулачиватлымаш тӱшка репрессийыш да кресаньык-влак куржмашке шуктеныт. Кугу Ачамланде сар кажне ешым тӱкен, вет боевой участник-влак веле огыл, мемнан элысе кажне регионын тылыштыже тыршыше-влакат вий шутымо надырым пыштеныт. Еш-влакым негызлен, тышан илаш кодшо пашазе-влак дене пырля регионыш пеш шуко заводым кусарыме. Сибирьыш депортироватлыме калык-влакымат кусареныт, мутлан, Юл кундемысе немыч-влакын ешышт але марте каен огытыл, а умбакыже тыршеныт да ешым чумыреныт. ХХ курым мучко калык ден культур-влак варналтыныт, тӱрлӧ юмынйӱлан еҥ-влак мужыраҥыныт.

Шке тукымжо дене кылдалтше информацийым погымо да аралыме, изирак ийгот гычак шке икшывыж ден уныкаже-влаклан еш поянлыкым да йӱлам шыҥдарыме паша - кажне еҥын порысшо. Конешне, событий-влак мыняр шукырак шеҥгелан кодыт, родо-тукым нерген могай-гынат информацийым муаш тунар нелырак лиеш. Икманаш, тукымын историйже але тукымвожшо иктаж источниклаште ончыкталтшаш. Тыгай источниклан шотлалтыт: тукымвож книга, тукымвож пушеҥге, насыл тамга да тудын дене кылдалтше легенде ден историй-влак.

Тугеже, мо тугай тукымвож? С.И. Ожегов ден Н.Ю. Шведован мутерыштышт «тукымвож» умылымаш «тукым историй» семын палемдалтеш, а «тукым» умылымаш - ик кугезе гыч лекше тукым радам, икманаш, акрет пагыт гычак толшо тукым историй. Мланде ӱмбалне тукымвожым ыштымаш паша цивилизаций ден обществын вияҥмышт семын вияҥын. Еҥ-влаклан, наследованийлан правам налаш манын, иктаж тукымыш пурымым доказатлаш кӱлын. Кажныже «обществын парчашкыже» ушнымыжым доказатлынеже, родо-тукымжо лийнеже, элита дене кылым ыштынеже.

Тукымвож книга - фотоальбом гайрак, тушто информацийым гына кумдаҥдыме да генеалогий пушеҥге да тукым летопись дене кылдалтеш. Ешын кажне еҥжылан персонализироватлыме листым пуымо, тушто тудын ача-аваже, иза-шольыжо,  ака-шӱжарже-влак нерген, тыгак мужыраҥме нерген увер уло. Тыгай йӧн проста да йӧнан, кеч-могай татыште ешын вес тукымжо информацийым возен пытарен кертеш. Мемнан элыште тукымвож книга-влак XVI курым гыч тӱҥалыт. Нине книгалаште князь да дворян фамилий-влакын тукымвожышт лийын, нунын представительышт кугыжаныш да военный аппаратыште кӱшыл должностьым айленыт. Эн палыме тукымвож книгалан 1555-1556 ийлаште лукмо «Государев родословец» шотлалтеш.

Тукымвож пушеҥге - кеч-могай «таксономический», организм тӱшка але пӱтынь органический тӱня кӧргыштӧ пушеҥге семын родо-тукым кылым ончыктымаш, тудын негызыштыже (вожыштыжо) кугезе формо-влакым вераҥдыме, а пушеҥге укшлаште умбакыже илышым шуйышо тукым-влакым ончыктымо. Эше Аристотель генеалогий пушеҥгын кызытсе умылымашыж деч ончыч «лестница существ» шонымашым темлен. 1766 ийыште руш шанчызе П.С. Паллас организм-влакын тошкалтышан верланымышт янлык класс-влак кокласе вашкылым ок ончыкто манын да шинчымашым генеалогий пушеҥге семын радамлаш темлен.

Насыл тамга - тиде марий ешын символжо. Кызытеш марий-влак шукыж годым шке насыл тамгаштым йӧршын огыт пале, манаш лиеш, а иктаж шӱдӧ ий ончыч кажне марий еш шке тамгаж верч шоген. Мутлан, марий пӧръеҥ-влакын чокан ӱштыштышт тамгашт лийын. Ӱштыштӧ палемдыме тамга тукымын тӱҥ поянлыкшым, обществыште тудын вержым, еш илышын тӱҥ шонымашыжым ончыктен шоген. Тамгам моло вургемешат урген кертыныт. Кызыт шке насыл тамгам палыше але кычал мушо марий-влакым пеш пагалыме еҥлан шотлаш кӱлеш, нуно путырак марий шӱлышан улыт. Тыгай виян марий-влак тӱнямбалне пеш шагал кодыныт гынат, шке верыштым илышыште сайын палат да шып гына илат, марий тукымын чыла еҥжым мо кылдымым умылен шогат. Мутат уке, лач нуно гына марий калыкын ончыкылыкшо улыт. Неле да пуламыр жап вошт шке насыл тамгаштым аклен да саклен кертше-влак - марий калыкын пытартыш ӱшанже, манаш лиеш…

Тыгак шке фамилийын значенийжым кычалмаш пеш оҥай шымлымашлан шотлалтеш. Тидыже кызытсе тукымлан ешыштым шочыктышо айдемын кӧ улмыжым, кугезышт могай сословийыш пурымым да ӱмырыштым кузе эртарымым умылаш йӧным ышта. Икманаш, ӧрат веле, латин йылмысе «фамилий» мутшак «еш» манмым ончыкта. Но тиде мут мемнан палыме кызытсе значенийжым XIX курымышто гына налын. Тидын марте фамилийыш лӱм ден лӱмедыш-влак савырненыт. Тыгай «процесс» марий-влак коклаштат XX курымын 20-30-шо ийлаж марте шуйнен.

Шке тукымын историйжым ончыкташ кызытеш пеш «модно», манаш лиеш, пеш шуко еҥ кугезыштын историйышт нерген информацийым кычалаш кумылан. Но, чаманен каласыман, элыштына тугай жапат лийын, кунам шке еш нерген шарнымашым аралаш путырак лӱдыкшӧ улмаш. Кодшо курымын 30-50-ше ийлаштыже южгунам тичмаш еш-влакат лагерьыш логалыныт. Нине событий-влак совет еҥ-влакым эртыше илышыштым, родо-тукымышт дене кылыштым шылташ туныктеныт, вет ты але вес еҥ да еш дене ушнымаш кучен наҥгайыме але колымаш мартеат шуктен кертын. Тыгай пагытлан кӧра кызыт шуко еҥын тукым историйжым шымлымаштыже изи умылыдымашыже уло, но эртыше чарымаш-влак ешартыш интересым ылыжтат. Таче утларак еҥ кугезыж велыш мелын савырна, шке вожшым келгынрак шымлаш тырша. 

Мыланна кугезына-влакын мо верч илымыштым аклаш тунемман. Тиде марий калыкын тичмаш кугу проблемыже: эртыше тукым-влакым шарнаш, нунын историйыштым аралаш у тукымым туныкташ, ушеш кодшо тат-влакым саклаш. Вет ий-влак эртат, ушышто волгыдо палым кодышо событият чияжым йомдара. Кызытсе тӱняште информацийым аралаш да кусараш шуко йӧн уло. Молан мыланна улшо ресурс дене пайдаланаш тӱҥалаш да уым ышташ огыл? Вет тидым ышташ неле огыл, тӱҥалаш веле кӱлеш…