Султан керемет

Султан керемет отын шочмыжо ятыр легенда ден мифым шочыктен. Шкеныштым историк-краеведлан шотлышо южо еҥ-влак Султан кереметын шочмыжо нерген шонен лукмо легендыштым чын семын ончыкташ тӧчат. 2012-шо ийыште верысе да район администрацийын шып кӧнымышт да полшымышт дене отышто пуйто муным ончыктышо «кӱ орам» оптеныт. Тидыже Султан керемет отым вигак амыртымаш лиеш. Тӱнян муно гыч шочмо концепцийже дене келшаш ок лий, Султан кереметыште Юмо уке. Тыгай общественник-влакын уда пашашт марий йӱлалан кугу эҥгекым ыштен, чимарий-влакым кок тӱшкалан шелын. Чын чимарий-влак кокла гыч шукышт марий общественник ден вуйлатыше-влак могырыш ынде ӱшаныдымын ончат. Тиде факт марий мер организаций вуйлатыше-влакын тӱвыра да историй грамотдымылыкышт да шке калык деке «безразличный» улмышт нерген ойла.

Тиде отын шочмыжо марий калыкым аралыше геройын лӱмжӧ дене кылдалтын, тидыже коктеланымашым ок лук. Пытартыш шымлымаш-влак ойлат: очыни, Султан керемет отын шочмыжо марий калыкын сотный князьшын лӱмжӧ дене кылдалтын. 

Мусульман-влакын Юлысо Булгарийыш толмышт дене Урал да Юл кундемлаште илыше калык-влак коклаш араб мут-влак шыҥаш тӱҥалыныт. «Карамат» араб мут марий йылмыште «кереметыш» савырнен да шнуй айдемым, шнуй верым ончыкташ тӱҥалын. «Керемет» мут да кереметын культшо моло финн-угор калык-влак коклаштат сайын палыме.

XVIII курымышто Г.Ф. Миллер, Н.П. Рычков шке шымлымаштышт марий калык коклаште керемет-влак улмым палемдат. Шымлызе-влак тыгай ойыш шуыт: марий-влак юмынйӱлам шуктен илаш тӱрлӧ «храмовый» комплекс-влакым ыштылын огытыл, «храмовый» комплексым, акрет годсо семынак, утларакше кӱсото алмаштен, тудым шанчызе-влак «кереметь» манын ончыктат.

1900 ийыште Х. Паасонен возен: «Керемет культ марий калыкын илышыштыже кугу рольым модеш. Мо тугай керемет, черемис-влак деч нимом пален налын кертын омыл, но нуно мыйым ӱшандареныт: тудо Юмо огыл».

Православий пурымо да вияҥме семын калык коклаште керемет-влакын образышт шӧрлаш тӱҥалын, а марий-влакын тӱшкан илыме ятыр вере керемет-влак йӧршын йомыныт. Шымлызе Н.С. Попов, православный духовенствын влиянийжым умылтарен, тыге воза: «Олык- да курыкмарий-влак XIX-XX курым тӱҥалтыште православный духовенствын влиянийже почеш кереметым эҥгекым кондышо осал вийым ончыктымылан шотлаш тӱҥалыныт». Кызыт керемет-влак шукыжым эрвелмарий-влак илыме кундемлаште гына кодыныт, да тудыжат тугай верлаште гына, кушто ожнысек чимарий вера виян да тӱҥ шотан лийын. Тидын нерген тыгак А.И. Рукавишниковат ойла: «...мемнан дене Марий республик кундемыште керемет ото уке... Керемет ото пошкырт марий-влакын гына кодын».

Ӱшанлын ойлаш лиеш: марий язычество - акрет годсо, ожнысо чын йӱла, тудо Пошкырт кундемыште илыше эрвелмарий-влакын гына аралалт кодын. 

Султан керемет деч посна эрвелмарийын шуко тӱрлӧ кереметше уло: Насыл керемет, Шкенан ончымо керемет, Кайык керемет, Йӱксӧ керемет, Куку керемет, Коля керемет, Тореш керемет да молат. Юмо-влаклан лӱмлымӧ ото-влак дене таҥастараш гын, керемет-влакым эре печен налаш тыршеныт, тидым тӱрлӧ шымлызе-влакат палемдат.

Султан керемет ото нерген пеш шуко архивный да краеведений материал аралалт кодын, совет пагытысе гына огыл, совет пагыт деч ончычсат чӱчкыдын вашлиялтеш. Султан керемет, моло шнуй верла дене таҥастарымаште, СССР жапысе поктылмо пагытым сайын илен лектын. Ончыч Кугу Кӱсото дене кучедалмаш Султан керемет деч верысе кучемын тӱткышыжым кораҥден, а умбакыже Кугу Ачамланде сар тӱҥалын, туддеч вара элыште илышым уэш ворандарен колташ кӱлын. 

Султан кереметыште чимарий вера аралалт кодмо феноменым XX курымын 60-шо ийлаштыже партий Мишкан райкомын секретарьже П.Г. Трапезников шымлен. Очыни, тудын погымо материалже почеш 1994 ийыште П.С. Голубкин «Тайна Султан-Керемета» монографийым луктын.

П.С. Голубкин воза: «Совет жапыште чимарий-влак Пӱрӧ районысо Акуди ял воктене Укудо павай (У сурт павай) лӱмеш кумалаш чумыргеныт, тудо Султан кереметын шольыжлан шотлалтын. Адакшым Укудо павай лӱмеш кумалтышыш лекме деч ончыч, Султан кереметышке миен, надырым пуыман улмаш. Тиде факт мыланна эше ик гана Ош Виче эҥер бассейнысе марий ял-влакын ожно лишыл кылышт лийме нерген ойла».

XX курымын 70-ше ийлаж марте Султан кереметыште изи кумалтыш-влак чарак деч посна эртеныт, манаш лиеш, кучемын еҥже-влак паленыт да вурседылыныт гынат, пешыжак мешаен огытыл. 1970-ше ий гыч кучем активист-влакын чогымыштлан вашешташ тӱҥалын, чимарий кумалтыш ваштареш кучедалмаш талышнен. Калык судья Хуснутдинов шке докладыштыже посна палемден: «Султан кереметыште кумалмым чараш кӱлеш, пӱтынь Башкир АССР-ыште тыгай кончыш тыште гына кодын, нигуштат марий-влак тыгай шотдымылыкым огыт ыштыл». 

Архив-влак еҥ-влаклан тӱвыра йӱлашт почеш илаш мешайыше чыла витньызын, колхоз, ялсовет да район пашаеҥ-влакын лӱмыштым аралат. Южо самырык комсомолец ден коммунист-влак, начальствылан атеизм кумылыштым да Юмылан ӱшаныше-влак ваштареш кучедалмыштым ончыктен, карьерым ышташ тӧченыт. Ӧраш гына кодеш: шке шочмо марий калыкыштын Юмыжо да йӱлаже ваштареш талын кучедалше-влак, СССР шаланымек, чыланат трук ӱшаныше еҥыш савырненыт. Южышт кызытат илат да, палышыла койын, кумалтыш да йӱла радамымат туныкташ тӧчат. 

Кереметыште кумалтыш мутын да кумалтыш радамын, Кӱсӧ да моло кумалтыш-влак дене таҥастарымаште, кугу ойыртемже уке. Лач Султан кереметыште кумалтышлан ямдылалтме годым сортам ыштыме да мушкылтмо йӱла гына ойыртемалтыт.

Султан кереметыште кумалтышым Кӱсӧ пайрем деч вара тошто тылзын эртараш тыршеныт. Краеведений материал-влак гыч коеш: тушто эре 20 июль деч вара кумалыныт, южгунам кумалтыш август тӱҥалтыштат, 10-шо числа марте, эртен. Посна «экстренный» случайлаште кумалтышым идалыкын кеч-могай жапыштыже эртарен кертыныт. 

Мутлан, совет жапыште Султан кереметыште кукшо игече ваштареш кумалтышым шуко гана эртареныт.

Революций деч ончыч ик ийлан ик гана кугу кумалтышым эртарыме годым надырлан йошкар тӱсан ӱшкыжым пуэныт. Ӱшкыж налаш волостьысо чыла марий яллаште илыше калык оксам поген. Краеведений материал гыч ужына, варажым надырлан ӱшкыжым 100 ий утла пуэн огытыл, молан манаш гын революций деч вара илыш вашталтын, калык нужнаҥын, шерге надырым налаш йӧн йомын. Пытартыш гана 1914 ийыште ӱшкыжым пуэныт, тунам калык октябрь тылзыште кокымшо гана Икымше тӱнямбал сарыш кайыше-влак лӱмеш кумалаш лектын.

1941-1945 ийлаште, Кугу Ачамланде сар годым, Султан кереметыште ятыр гана кумалтышым эртареныт, надырлан утларакше ош тагам пуаш тыршеныт. Кумалтыш-влакым кажне ял калык моштымыж семын эртарен, нимогай график лийын огыл. Мӱндыр-мӱндыр ялла гыч толшо марий-влак шке шонымышт семын кумалтышым эртарен каеныт. Отыш Дӧртыльӧ, Илиш, Шаран, Краснокам да моло районла гычат коштыныт. Кӱшыл Соказа, Кужнур да Тынбай ялыште илыше-влак шуко гана кумалтышым пырля погынен эртареныт. Пӱнчер ял калык посна, ик ийлан кок гана, «Султаныш» лектын. Кучемын еҥже-влак чылажымат возен миеныт, чогеныт, но тиде жапыште чимарий-влаклан иктат чаракым ыштен огыл. Лач тиде пагытыште чимарий кумалтышлашке ӱдырамаш-влак шукын кошташ тӱҥалыныт, шукыж годым кумалтышым шкеак эртареныт.  

Краеведений материаллаште Султан кереметыште надырлан ожым пуымо нерген икмыняр ушештарымаш уло, тидыже кумалтышын кугу статусшо нерген ойла. Очыни, тыгай кугу кумалтышым 3-5 ийлан ик гана эртареныт, оксам поген, ожым налыныт, Султан онын шоҥгемше имньыжым «алмаштеныт»!

Кызыт Султан керемет чимарий тӱнян кугу ужашыже лийын кодеш, тидыже шанче ушемысе еҥ-влакын кумылыштым нӧлта. Ий еда кумалтышлаште еҥ-влак койын шукемыт. Тыге 2024-2025-ше ийысе кумалтышлаште кызыт элнан тӱрлӧ кундемлаштыже илыше ятыр марий тукымын шочшыжо-влак погыненыт. Кажне ийын отыш шымлымаш паша дене историк-краевед ден этнограф-влакат коштыт. У архивный материал-влак негызеш возымо шымлыме паша-влак лишыл ийлаште савыкталтыт.