Эртыме корным шымлалын…

Эрвелмарий этнографический группа марий калыкын этнический историйыштыже эн пытартыш гыч иктыже лийын гынат, каласен кодаш кӱлеш, марий-влак Урал курыкым, Чолман да Ош Виче эҥер-влакым ушен шогышо  кундемым акрет кодсекак паленыт.

Марий калыкын илышыштыже иктаж X курым гыч сонарлыме паша промысловый да стратегический кӱлешлыкше дене тӱҥ верым налын шогаш тӱҥалеш, кугезына-влак утларакшым янлык коваштым да шыштым ямдылыме сомыллан эҥертат. Пытартыш чот Волжский Булгарийын торгово-экономический калыпышкыже Юл да Урал воктенысе абориген калыкым пуртымо дене кылдалтын. Лач сонарлыме пашам сайынрак ворандарен колташ, кочкышым   шукырак ямдылыме шонымаш дене, тыгак пошкудо родо-тукым калык-влак дене чодыра да мланде верч чӱчкыдын ӱчашымаш, келшыдымаш лектын шогымыштлан кӧра марий племена-влак тӱрлӧ вере - ончыч Юл кундемыште, а вара Чолман, Ош Виче эҥер-влак ден Урал курык кундемыште посна илем-влакым ышташ тӱҥалыныт.

Аралалт кодшо источниклан эҥертен, палемден кодаш кӱлеш: Ош Виче серыште илыше марий-влакым икымше гана 1468 ийыште ончыктымо. Тылеч ончыч марий-влакын ты верлаште илымыштым серен кертше ик еҥат тысе кундемыш толын огыл.    

1552 ийыште, Казанский ханство пытыме деч вара, марий калык Юл кундем гыч уже палыме кечывалвелысе мландылашке куснен каяш тӱҥалын. XVIII курымын кокымшо пелыже марте куснен толшо-влак утыр ешаралтыныт да шукемыныт. 

Марий калыкын илыме верыштыже крепость-ола-влакым чоҥеныт, казна ден мланде пашам виктарыше кучемлан, помещик, служилый еҥ-влаклан мландым ойыреныт. Правительствын тыгай колонизационный политикыжлан кӧра марий-влак шке мландыштлан правам йомдареныт, шочмо кушмо верыштым коден каеныт. Нуно вуйым шийыныт гынат, садак помещик ден черке-влакын политикышт чыныш лектын. Тидым источник-влак дене пырля куснен толшо марий-влакын легендышт пеҥгыдемдат.

Башкирийын Руш кугыжанышыш шке кумылын пурымекше, ты кундемыште илыше верысе калыклан вотчина семын кучылташ мландым пуымо улмаш, сандене башкир-влаклан пеш шуко мланде логалын. Ужашыжым нуно куснен толшо калыклан пуэныт, озанлыкым намияш, вотчина дене шудылык верым кучылташ йӧным ыштеныт. А пайдаланаш пуымо мландылан йозакым налыныт. Шагал огыл марий мландылан верч шкенжым пошкырт еҥлан шотлаш тӱҥалын.

Ик жап гыч марий-влакым бобыль да тептяр радамыш пуртеныт. Нуно Уфа уездысе Казанский корнын Надыров волостьыштыжо, Ногай корнын Дуван Табынский волостьыштыжо иленыт.

Кечывалвел Уралысе ясашный черемис-влакын илемышт шукыж годым Чолман, Ош Виче, Ӱпӧ эҥер да йоген пурышо эҥер-влакын бассейнышт воктен верланеныт. Нунын дене пырля татар да моло калык-влак иленыт. Марий кресаньык-влакын кудывечышт 200 утла илемыште вашлиялтын, тушто 24 тӱжем наре марий еҥ илен да сайлыме старшинан «командышкыже» пурен.

Эрвелмарий-влак ятыр этнос пелен кумда территорийым айленыт. Тиде тӱрлӧ тӱшкан культурыштыжо, илыш-йӱлаштыже ойыртемым шочыктен. 

Мишкан районышто илыше марий-влак Ош Виче воктенысе (прибельский) тӱшкаш пурат (Ӱпӧ ден Ош Виче да нунын притокышт Буй ден Тюй кокласе треугольник кӧргыштӧ да тудын воктене). Тыште 90-95 тӱжем еҥ ила (180 наре илем) да тудо моло эрвелмарий тӱшка коклаште рӱдӧ верым налеш. 

Лач тиде кундемыште Кугу Соказа, Кӱшыл Соказа, Тӧргымдӱр, Чорай, Пӧкленде, Корак, Монар, Пекшек ял-влак верланеныт.

Кунам да могай ял-влак Ош Виче эҥер йоген эртыме кундемлаште шочыныт, палаш йосӧ. Урал курык да Ош Виче эҥер кундемын акрет кодсо историйжым рашемдыше нимогай источникат уке. 

1686-шо ий 14-ше январьысе указ почеш Кугу Соказа, Пӱнчер, Соказа яллаште илыше калык мландым тӱшка собственностьыш налын. Башкирийын Руш кугыжанышыш пурымекше, 1686-шо ий марте мланде арендыште лиймылан шотлалтын, тудым Иоанн Алексеевич да Петр Алексеевич лӱм дене башкир-влакын Танып волостьышто пуэныт. Тидым «Наказ марийских крестьян деревень Сосновой, Больших Сухояз и Беклендов Команды Старшины Агея Кельметева Осинской дороги Уфимского уезда» документ пеҥгыдемда. Тыгак ты мландыште Чорай, Монар, Корак, Пекшек ял-влак шочыныт, тыште мланде дене тӱшкан пайдаланеныт.

Марий-влакым башкир калыкын вотчинный мландышкышт илаш пуртымо нерген припуск кокыт лийын: иктыже учрежденийыште аралалтын, весыже марий-влаклан пуалтын, шукыж годым ялысе староста тудым шкеж дене арален. 

Мландыже да калыкын чотшо дене ты кундемыште Кугу Соказа кугу улеш. Тиде ял ожсек марий-влакын духовный рӱдерыштлан шотлалтын. Воктенсе Чорай, Пӱнчер да Тӧргымдӱр ял-влакат ондак Соказа лӱмым нумалыныт, XVIII курымын икымше пелыштыже гына кызытсе семын лӱмлалташ тӱҥалыныт. Кугу Соказам моло марий ял-влакын «аваштлан» шотлаш лиеш. Эрвелмарий ял-влакын схемыштым ончалаш гын, нунын кужун шуйналтмыштым, а кок мучаште тӱшка дене верланымыштым ужаш лиеш.

Кугу Соказан тӱҥ яллан шотлалтмыжым чыла источник пеҥгыдемда. 1723 ийысе икымше перепись почеш Кугу Соказаште 37 кудылан 120 пӧръеҥ (чылаже 225 еҥ) илен, Кӱшыл Соказаште 12 кудылан 24 пӧръеҥ, Чорайыште 4 кудылан 11 пӧръеҥ, Пӧклендыште 3 кудылан 15 пӧръеҥ, Кульчубайыште 16 кудылан 31 пӧръеҥ, Изимариште 18 суртлан 67 пӧръеҥ, Тынбайыште 19 суртлан 80 пӧръеҥ да Нерге ялыште 11 суртлан 30 пӧръеҥ лийыныт.

1735 ийыште Осинский корнысо Кугу Соказа ялысе марий-влак Шемшадинский волостьысо башкир-влак дене припуск нерген договорым уэмденыт манын палемденна ыле. Тиде договор ончычсо припускым уэмдыме нерген возымаш веле гынат, ялын историйжым рашемдаш оҥай данныйым пуа. Тушто икымше договор нунын кочашт дене ышталтме нерген палемдалтеш: «В прошлых годах, тому ныне со ста с тридцать лет» - тиде XVII курым тӱҥалтыште, иктаж 1605-1606 ийласым ончыкта. Очыни, марий-влак ондак договорым возыде ыштеныт, а Кугу Соказа ял ончылтенак лийын да 1605-1606 ийлаште документыште палемдалтын.

Куснен толшо руш калык дене мланде верч чӱчкыдын ӱчашымаш лектын. Марий-влакын мландыште руш-влак ял-влакым чоҥаш тӱҥалыт, сандене 1735 ийыште договорым уэмденыт. Ӱчашымаш лекме годым Кугу Соказа мландыште верланыше ялласе марий-влак чыла тиде договорын копийжым ончыктеныт. XIX курымышто марий-влак ятыр мландыштым йомдареныт, шудым солымо да чодырам ыштыме вер ситаш огеш тӱҥал.

Ожно Тӧргымдӱр посна ял огыл, а Кугу Соказан ужашыже лийын. XVIII курым мучаште Курманай Актырмышевын Улимбай лӱман уныкаже Кугу Соказан Тӧргым эҥерын шола серысе ужашыжлан Курманай лӱмым пуэн. Источниклаште «Большой Сухояз Курманаево тож» манын ончыкталтеш, а XIX курымышто посна Курманаево ялыш савырна. 

Тыгаяк ситуаций Чорайыштат лийын. Чорайым XVIII курымышто памаш воктене верланыше У Соказа маныныт, 1723 ийыште «Новый Сухояз что на проточном ключе» манын ончыкталтын. Тиде ялым Кугу Соказа гыч посна лекше Чурай Актырмышев ыштен.  Чураево лӱман ял переписной книгаште первый гана 1834 ийыште VIII ревизий годым иже ончыкталтеш. Очыни, Чураево лӱмым яллан Чурай Актырмышевын Капитан лӱман уныкаже пуэн. 

И. Гареев ден В. Зайнулинын «Очерки села Чураево» монографийышт Чорай селан шочмо историйжым раш ончыкта.

Актермышын документ почеш кум эргыже лийын. 1723 ийыште Курманай эргыже 70 ияш, Чорай 65 ияш, а Пӧклендыште илыше Акбас эргыже 60 ияш лийыныт. Актермышын тукымжым Казанский ханство марте шукташ лиеш, тудо Марий калык сотный князь лӱмым нумалын. Пытартыш сотник эрвелмарий кундемыште Актермышын уныкаже Ильметь Курманаев лийын. Тудым 1747 ийыште тептяро-бобыльский восстанийын организаторжо манын арестоватленыт, «высечь кнутом и выслать с прочими в Рогервик» манын пунчалыныт. Марий патыр да сотник, Ильметь Курманаев 1748 ийыште, 64 ияш лийын, тюрьмаште кола. 

Жап эртыме семын ял-влак кугемыныт. Кызыт Тӧргымдӱр, Кугу Соказа да Кӱшыл Соказа иктыш ушненыт. Мланде шагаллан кӧра южо еш лишнырак верланыше вес кундемыш куснен, у яллан негызым ыштен. Мутлан, Чорай гыч куснышо-влак кызытсе Бирск районысо Реве, а XVIII курым тӱҥалтыште Кугу Соказа, Пӧкленде ялласе калык Монар, XIX курым тӱҥалтыште Пекшек ялым ыштеныт. Тыгак XIX курым тӱҥалтыште уже Монар ял гыч куснышо-влак Тошто Корак ялым ыштеныт, а У Коракым Токтар ял гыч куснышо служилый марий-влак негызленыт.

Кугу Соказа гыч куснышо-влак Бирск районысо Ӱкӱдӧ (Акуди - У кудо) яллан негызым пыштеныт. Тиде ял воктене Укудо керемет уло, тушко Султан-Кереметыште кумалмеке веле мияш йӧра. Тыгак Кульчубай да Кӱшыл Соказа марий-влак Курмызак, Акуди ялла воктене Акудибаш (У кудо мучаш) ялым ыштеныт. 

Тышке еҥ-влак ончычсо илемыштышт мланде шагал улмылан кӧра кусненыт. Мишкан районысо ял-влакын историйыштым шымлышыла, ме эрвелмарий тӱшкан эн ончычсо йыжыҥжым гына ончал лекна.

Ожнысо Бирский уездыште верланыше марий-влакын 400 утла ияш историйыштым ончыкташ архивлаште могай источник уло, чылажымат келгын шымлыман.