Калтаса эмлымверысе практика тачат ушеш возеш…

Калтаса районын эмлымвержын тӱҥ врачше семын тиде пӧръеҥ 1966 ий март тылзе мучаште мыйым да Рамиль Хамадьянов йолташемым, практикым эрташ мийыше Бирск оласе медучилищын пытартыш курсын студентше-влакым, моткоч шокшын вашлие. «Илаш тӱҥалыда Коля павайда дене. Тудо мемнан эмлымверын имньыжым онча да моло пашамат шуктен ышта. Пелашыж дене пеш поро улыт. Кочмо шот дене мыйын тыгай ой уло. Продуктым поген, кочкаш ямдылен, жапдам ида йомдаре. Эмлымверын ик отделенийыштыже кечеш ныл гана кочкаш тӱҥалыда. Ӱдыр-влак моткоч сайын ямдылат. Шулдешат возеш. Акшым тылзе мучаште бухгалтерийыш тӱлыман лиеш», - ойлыш тӱҥ врач. Кудло ий чоло пагыт эртен гынат, кызытат шинча ончылнем вичкыж мелнаш вӱдылмӧ тувыртыш да моло тамле кочкыш. Ӱдырамаш-влакын уста кидышт эсогыл подкогыльымат ышташ ӧрканен огыл. «Пашадам куратор семын районын педиатрже Анна Алексеевна Иванова виктараш тӱҥалеш. Пеш вий-куатан ӱдырамаш. Мутшым колыштса. Район кугу, врач-влак огыт сите. Аза пӧртыштӧ акушер-гинекологат уке. Кугурак кокла звено специалист гыч тушто Роза Кутлуметовна пашам намия», - мутшым шуйыш Мухамет Хамидуллинович. 

Эрлашыжым эрдене кураторна дене палыме лийна. «Эн ончыч тыге кутырен келшена. Дневник-влак шотышто. Те тудым кечын возышаш улыда. Тиде пашам эмлымверыштак паша коклаште ышташ лиеш. Пачерыштыда дневникым возымыда дене ида лий. Пашадам коклан-коклан ончалаш тӱҥалам. Трук иктаж-могай йодышда шочеш гын - мый декем», - каласыш Анна Алексеевна.

Тыге мемнан практикына тӱҥале. Эн тӱҥжым, тӱрлӧ процедур-влакым эртараш, медшӱжар-влак туныктеныт. Нуным лӱмышт дене икмынярыштым шарнем: Клара, Шура… Южышт медучилищым мемнан деч ончыч тунем лектыныт ыле. Тиде Валя Аймурзина, Вера Асрарова, Нина Шамагулова. 

Ынде икмыняр врач дене палымым ыштем. Шинча врач Софья Курмашева пеш весела кумылан ӱдырамаш ыле. Ик кечын эрдене Рамиль йолташем ден кабинетышкыже ошкылна. «Руш манмыла, везет мне сегодня как дежурному врачу. Кайышна, эрге-влак, моргыш, пашам тушеч тӱҥалына», - тыгай шомакла дене вашлие мемнам врачна. Моргыш миен пурымеке, адак врачнан мутшым колыштына. «Софья акаштын дежуритлымыжым пален налыныт веле - кок капым конденат пыштеныт. Иктыже йӧршын самырык, трактор йымалан пызыралтын. Эрге-влак, тӱҥалына», - каласыш врач. 

Патологоанатом лийын, кок шагат утла пагыт эртыш. «А ынде гинеколог деке каена - сомылжо дене палыме лийына», - ойла врачна. Кечывал кочкыш деч вара шинча врач кабинетышкыже наҥгайыш. Тушто пеш кужу черет ыле: тудо жапыште районышто трахом чер озаланен. 

Врач Никаноров (лӱмжым монденам) икымше кечыштак мемнам ӧрыктарыш: «Кабинетыште пуйто те врач улыда, черым шымледа, вара мыйын черет шуэш. Пытартышлан шымлыме пашанам иктешлена». Тудо жапыште ЭКГ, УЗИ, эсогыл флюорографият уке ыле. Шымлыме тӱҥ инструмент-влак: вӱрым, давленийым висыме «Рива-Роччи» аппарат да шӱм ден шодым колышташ фонендоскоп - лийыныт. Никоноровлан ӧпке мут уке: ик арня жапыште шӱм ден шодо орган-влакын патологийышт нерген шуко пален нална. Вара, фельдшерлан ышташ тӱҥалмеке, тиде врачым чӱчкыдын тауштен шарналтем ыле. 

Галентей Хакимович Хакимовым калтаса-влак уста хирург семын палат. Мемнан семынак тудо эмлымверыште кочкын. Посна заварке чайникым кучен. Кушеч дыр цейлон чайым муын. Тудо жапыште калык эн тӱҥжым грузин чайым йӱын тунемын - слон сӱретан индий чай кӧлан логалын, кӧлан уке. Галентей Хакимович пациентше-влакланат «Шӱм ден вуйда сайын ыштышт манын тыланеда гын, цейлон чайым гына йӱза» манын воштылалеш ыле. 

Тиде лӱмлӧ врач могай дыр амал дене икмыняр ий Шаран районыш толын илен кайыш. Медик-влакын погынымашышкышт мийымем годым мыйым ӧндалынак налеш ыле, эре Калтасам шарналтен мутланенна. 

Тидыжымат каласен кодыде ок лий. 1968 ийыште райрӱдыш черетан погыныш мийымем годым ончем: палыме тӱс. Роза Гарейшина, Калтаса селан акушеркыже, Шараныште медстатистиклан ышташ тӱҥалын улмаш. Пелашыже Жаудат Салихъянович Калтасаште газет редакцийыште ыштен, а Шараныште «Знамя Октября» газетын редакторжо семын тыршаш тӱҥалын. Тудо районын Кугарчи-Буляк ялын эргыже. Лачак тудо жапыште мыйым районышто эн писе ялкор семын палаш тӱҥальыч. Икмыняр ий гыч Гарейшинмыт Белебей олаш куснен кайышт. 

Икмыняр кечем Ӱлыл Качмаш медпунктышто эртыш. Эрдене Петрушкинмыт дек миен шуна. Пелашыжын мутшо почеш, суртоза Ишимбай эр ӱжара денак фермыш  шоло инфекций-влак ваштареш прививкым ышташ ошкылын. Пелашыже, Лидия акай, пеш мутланаш йӧратыше ӱдырамаш улмаш. 

Ик кечын Анна Алексеевна, тӱшкам поген (мемнамат ыш кодо), Качкинтурай ялыш наҥгайыш (Тусо шуко йоча ырлыган чер дене черланен ыле.). Тушто кечыгут шогылтмына пеш пайдале лие. 

Пачерыштына мемнан дене пырля Ӱлыл Тыхтем ял гыч Калтаса селаште кыдалаш школышто тунемше Борис Абакиров ила ыле. Ик кугарнян тудо ойла: «Айста, эрге-влак, мый тендам эрла унала наҥгаем». Ме келшышна. Абакировмыт моткоч шокшын вашлийыч. Кастене, монча деч вара, Борис ойым лукто: «Айста Кӱшыл Тыхтемыш миен савырнена». Клубыштышт шуко еҥ погынен ыле. «Пагытым пеш веселан эртарат. Тольык мутланымыштым умылен ом шукто», - ойлем Борислан. «Тиде селаште одо-влак илат», - вашештыш тудо. Эрлашыжым кынелмына годым ӱстембалне шокшо мелна вучен. Кечывал деч вара Абакировмыт мемнам кугу уна семын ужатен колтышт. Нунылан пеш кугу тау!

Борис полшымо дене ик кечын школын тӱшкагудышкыжо ошкылна. Мый тушто илыше тунемше-влаклан «удыртыш чер» темылан мутланымашым эртарышым. 

Ик кечын инфекционный отделенийын санитаркыжым вашлийым. Тиде акай трук мыйым ӧндале да вӱчкалтен колтыш. Мый ӧрым. «Мый вет тыйын шочшет, Мишкан район Ардаш ялын ӱдыржӧ улам. Ардаш марий Тембылайын Яманай ден Яныбай эргыже-влак лийыныт. Мый - Извыка, Яманайын ӱдыржӧ, ават - Марина - Яныбайын. Кызыт Ардашыште Янсыле акам, а Уфаште Изикай шӱжарем илат. Теҥгече Уфа гыч серышым нална. Тыште, Калтасаште, практикым эртет, манын возеныт. Эрла марий-влакын Кугече пайремышт. Йолташет дене пайрем кочкышым тамлен ончаш волен шуза. Пӧртна коремыште, эмлымвер пелен, верланен, кожла коклаште илена», - каласыш тудо. 

…Ме, латиндеш ияш эрге-влак, яра пагытнам кузе эртаренна? Ӱдыр-влак почеш коштын огынал. Нуныжо пуйто тӱняштат лийын огытыл. Тудо жапыште телевизорат лийын огыл. Кинотеатрыш миена ыле. Йоҥылыш ом лий гын, тудо изуремыште ожсо черкыште верланен ыле. Ончымо киносӱрет-влак гыч вуйышто эн пижын кодшыжо - тиде «Скованные одной цепью» фильм. Тушто Сидни Пуантье ден Тони Кертис устан модыныт. Чыла ончымо фильм кокла гыч тидыжым кызытат эн сайлан шотлем. Сайлан шотлымо кино-влак радамыш варарак «Золото Маккены», «Перл-Харбор», «Титаник» ушнышт. 

Пиалешна, районысо тӱвыра полатыште кечын манме гаяк усталык концерт-влакым эртарат ыле. Сценыште районысо организаций, озанлык-влак усталыкыштым ончыктеныт. Тушто утларакшым тудо жапыште модыш пурышо Аркадий Островскийын произведенийже-влак йоҥгеныт. Ик кечын артист-влак Нефтекамск оласе тӱвыра полат гычат миеныт ыле. Тудо концертымат ышна кодо. Калтасан Сабантуй пайремжымат ужаш пиал логале. Ожно Сабантуйым шошо ага пашам пытарымеке вигак эртарат ыле, кызытсе гай июнь тылзе шумеш вучен огытыл. 

Май тылзе эркын мучашке лишеме. Ме корныш погынаш тӱҥална. Каяш ик йӱд веле кодо, но чон чон олмышто огыл. План почеш практика жапыште мый вич азам приниматлышаш лийынам, а мыйын - нылыт веле. Шеҥгел числа дене возаш ок лий. Кураторемлан да йолташемлан шижтарышымат, аза  пӧртыш малышыла кайышым. Пиалешем, эр эрдене (Ныл шагат изиш эрталтен ыле.) ик ӱдырамашым конден шуктышт. Тудо эрдене ош тӱняш толшо аза ӱдырамашым гына огыл, мыйымат пеш пиаланым ыштен. «Ынде Бирскыш нӧлталтше кумыл дене кает», - саламлымек, каласыш Анна Алексеевна… 

Медучилищым коло шым еҥ (9 эрге да 18 ӱдыр) тунем лекна. Тушечын ныл эрге, кок ӱдыр врач лийыч. Писатель Виктор Астафьев манмыла, илыш мийыме гына огыл, мӧҥгешла савырныдымашын шеҥгекат кая. Кок ӱдырна, кум эргына (нунын коклаште Рамиль йолташемат) илыш дене чеверласеныт.

Практика пагытыште мыняр еҥ дене палыме лийынна! Илен-толын, илыш корно Калтаса кундемын эше пеш шуко лӱмлӧ еҥже дене палымым ыштен…