Ончылныда вуйым савем

1954 ий 1 сентябрьыште меат, Башкирийын, Татарийын, Удмуртийын, Уралын марий яллашт гыч улшо ӱдыр-эрге-влак, 7 классым пытарен, тушто тунемаш тӱҥална. Мемнан дене пырля икымше кече гычак Ленинград гыч руш ӱдыр Люся Севастьянова тунеме. Тудо тулык ыле, ачаже сарыште, аваже бомбежкышто коленыт.

Тунемаш пурымо ийыште педучилищым Гафият Хисматуллович Ишмурзин вуйлатен. Тудо Шаран районысо Чопай марий ялыште шочын. Йӧсӧ илышым ужын кушкын, пеш чот тыршыше, пашам йӧратыше ыле. Кугу Ачамланде сарыште кум гана сусырген, подполковник, Йошкар Знамя орденын кавалерже лийын. Училищыште кугурак курсышто тунемше-влаклан историйым туныктен.

Иван Васильевич Васильев завуч (тудынат кидше сареш эмганен) пашам шуктен да марий йылмым туныктен. Ленинградысе музучилище гыч толшо Генриетта Дмитриевна Игнатьева музыкым да хорым намия ыле. Мондаш ок лий арифметика, историй урок-влакым. Нуным Евгения Александровна ден Фазыл Закирович Закиров вӱденыт. 

Мемнан класс вуйлатышына Наталья Аркадьевна Щербакова ыле. Тудо ик ий, икымше курсышто, руш йылмым да литературым намийыш. Телым руш йылме дене икымше экзаменым начаррак кучымылан кӧра 8 еҥ стипендий деч посна кодо (кумытшо мӧҥгӧ пӧртыл кайыш). Ме нунылан кертме семын полшенна. Наталья Аркадьевнан марий улмыжым ышна пале. Тудо Калтаса район Тошто Орьямучаш ялын ӱдыржӧ, сарыште телеграфистка лийын. Кокымшо курсышто руш йылмым да литературым Клара Нуриевна Вахитова туныктыш.

Педучилищын пакчаже ыле. Тушто ме, тунемше-влак, пашам ыштенна, нигӧат торешланен огыл, чыланат тунемаш, стипендийым налаш тыршенна. Икымше курсышто 140, кокымшышто 160, кумшышто 180, нылымшыште 200 теҥге стипендийым тӱленыт.

Ме чылан сар годсо икшыве лийынна, шукынан ачашт эл верч вуйыштым пыштеныт. Чияш сай вургемат уке ыле, но мемнам йӧсылык лӱдыктен огыл, пеш чот тыршыше лийынна. Туныктышына-влак пеш требовательный, шке пашаштым шуктен ыштыше ыльыч. Меат, йӧсӧ пагытыште икте-весылан полшен, кӱлеш годым вурсен, туныктышо-влакым пагален, умылен, мутыштым колыштын, йол ӱмбак шогалаш, сай еҥ, сай туныктышо лияш тыршенна.

1956 ий 1 сентябрьыште кок курсым Благовещенск педучилищыш (физкультурный) кусарышт, мемнам «школ отделений» маныт ыле. Училище директор Тимофей Тимофеевич Воинов мемнан дене йоча литературым намийыш. Пелашыже Раиса Потаповна Воинова арифметикым, геометрийым, Галина Исааковна Леонтьева педагогикым да педпрактикым, Александр Прохорович Кочнев (майор, сарын участникше) историйым, Александр Иванович Фуранов (летчик, сарын участникше) у историйым да историйым туныктымо методикым намийышт.

Класс вуйлатышына Мария Антоновна Кормщикова руш йылмым да литературым туныктен. Пеш шуко класс шагатым эртарен. Шочмо ава гай пашалан гына огыл, илашат туныктен. Урал марий ӱдыр-влак Римма Аптиева, Ольга Алиева, Ксения Дмитриева да мый, Шаран район Акпарс ӱдыр Зина Урсаева, Мария Антоновнан мӧҥгыштыжат уна лийынна. Нуно шке пӧртыштышт марийже Иван Иванович дене иленыт. Мемнам Раиса Потаповна намийыш. Пеш сайын мутланен шинчышна. Мария Антоновна тыге мане: «Те мыланем пешат шерге улыда, тендан курсысо студент-влакым эн порын шарнаш тӱҥалам. Сайын тунемында, пашаче, активный, кугурак еҥым пагалыше ыльда. Пайремлаште, сайлымаш годым выступатленда, агитатор пашам шуктенда… Ӱдыр-влак, серышым возыза, мый вашешташ тӱҥалам. Ом вашеште гын, тугеже, уке лийынам…» 

Училищыште струнный оркестрыш коштынна. Тудым Иван Михайлович Седов вуйлатен, а тудлан мемнан Валя Добрынинана, Элнет марий ӱдыр, полышкален. Валентина, тунем пытарымек, кок ий Мишкан район Чорай школышто кугурак пионервожатыйлан, вара ик ий Пионер пӧртыштӧ методистлан ыштыш. Музучилищым пытарен, Москваште культура институтым тунем лекте. Канаш кайымешкыже, Марий Элысе Оршанке педучилищыште пашам ыштыш.

Благовещенск педучилищыште ме икымше кече гычак чулым, тале улмына дене ойыртемалтынна. Кружоклаш коштынна, оласе таҥасымашлаште вийнам тергенна. Кӧн ситыдымашыжым ужынна, тудым коллективыште вигак чыждыренна. Профорг да комсорг (Миша Кусюкбаев, Виталий Калиев) шке обязанностьыштым шуктеныт. Эҥгекыш логалшыланат чылан полшенна. Педколлективын пагалыме курсшо лийынна. 

Ныл ий писын эртыш, илыш мемнам тӱрлӧ вере шалатыш. Ме, школ отделений гыч лу ӱдыр-эрге да физкультур отделений гыч Володя Цыпленков, направлений дене Мишкан районыш кайышна. Мый Тошто Арзамат тӱҥалтыш школышто Анатолий Ананьевич Бабиков (Краснокам педучилищын выпускникше) дене пашам ышташ тӱҥальым. Тудо пеш мастар музыкант ыле.

Тунам туныктышылан школышто туныктымо деч посна ялыште агитатор лийман ыле. Ялысе самырык ӱдыр-эрге-влак дене художественный самодеятельностьым (хорым, куштымо кружокым) организоватлен, пошкудо яллашке концерт дене кудалыштынна. «Молнийым» да «Боевой листокым» луктынна.

1960 ий июльышто Мишкан районышто Айбылат ял воктене «Чайка» пионер лагерьым почыч. Тале организатор Дмитрий Яметович Яметов (Краснокам педучилищым пытарен) шке пашажым сайын шуктен. Лагерьыште илыш мыланна, можыч, жапын-жапын нелырак лийын гынат, икшыве-влаклан келшен. Кугурак пионервожатыйлан Валя Добрынинам шогалтышт, мый икымше отрядын вожатыйже ыльым. Смена пеш веселан, сайын эртыш. Концерт программа дене марий яллаш миенна.

Мишкан районышто кум ий илышым. Но авамын пашаш ужатымыж годым «Кум ий пашам ыштетат, шкенан могырыш пӧртылат» манмыже шӱмешак пижын кодын. Мишкан район гыч уволилтлалтдеак, трудовой книжка деч поснак Шаран районыш пӧртылмекем, Мешер кандашияш школыш пашаш нальыч, пионер пашамат шукташ ӱшанышт. 

Тудо ийлаште Тумбагуш ден Мешер марий школ-влак коклаштышт таҥасеныт. 

Мешер школышто вич марий ял гыч икшыве-влак тунемыныт. Школышто порядок лийын. Туныктышо-влак шукыжо кугу опытан, принципиальный, справедливый ыльыч. Школ директор - Акпарс марий, Кугу Ачамланде сарын участникше Д.П. Атнабаев. Тиде школышто Краснокам педучилищын эше ик выпускникше, тале баянист П.Д. Шуматбаев туныктен.

Тумбагуш школ гыч толын кайымышт деч вара меат нунын деке мийышна. Вашлиймаш сайын эртыш. Мучашлан клубышто концертым ончыктышна. Тушко педколлектив да визымше-кудымшо класслаште тунемше-влак ушнышт. Ме «Кеҥеж йӱд» марла пьесым да мурымаш-куштымаш-влакым ончыктышна. Школын хорыштыжо тунемше да туныктышо-влак дене пырля школ директорат мурыш. Варажым тиде программа дене марий да татар яллаште выступатлышна. Калык мемнам шокшын вашлийын.

Тунемме жапыште Краснокам гыч Благовещенск училищыш кусарышт, мемнам шуарышт, ушан, илышым ужшо, сарыште нелылыкым сеҥен лекше туныктышо-влак кидыш логална. А чылажланат негызым мыланна шкенан Акпарс кыдалаш школышто пыштеныт. Икымше туныктышына Г.А. Михайловам моткоч йӧратена ыле. Умбакыже марий йылмым сарыште сусырген пӧртылшӧ А.М. Михайлов туныктыш. Нуным тачат монден омыл, шӱмыштем илат. 

Мый шкемым пиалан еҥлан шотлем. Икымше класс гычак сай туныктышо-влакын кидыш логалынам. Шым ийжат эре «визытанлан» тунемым, вара педучилищым сай шинчымаш да сай отметка-влак дене пытарен, индеш ий деч вара Ульяновск пединститутышто заочно тунемым, паша стажем - 48 ий, «Паша ветеран», «Воспитатель-методист» званий-влакым пуышт. Мый аваемлан, ешемлан, чыла туныктышо-влаклан тауштем, вуем савем.