Бурай марий-влак: ожно да кызыт

Сару лӱман эҥер воктен, Дюсьмет ял ден Бурай коклаште, кызытсе райбольница воктен Кикбай лӱман марий ял верланен улмаш. Тидын нерген ученый-литературовед С.Я. Черных «Ожнысо илышын йыжыҥже» книгаштыже тыге возен: «…Сары (Сору) гидронимыште, очыни, шор (вӱд) мутын эше шукертсе сынже коеш. Тышак Кикбаево ял (Кикбай тукым) вераҥын улмаш: 24 пӧрт, 88 пӧръеҥ, а вес переписьлан 106 еҥ илен.

…Марий-влак шинчалан койдымо осал вий, шакше шӱлыш айдеме деч кораҥ кайыже, тудым кучен ынже керт манын, южо еҥлан кок-кум лӱмым пӱтырен-луген пуэныт. Теве, Кикбаевыште икмыняр тыгай еҥым возымо: Баира Байсара, тудак Емурзанов. Уруспай Апай, тудак Емурзаков. Черман Каныкин, тудак Чераш». 

Кызыт Кикбай ял уке. Мыйын изиэм годым авам дек пошкудо ӱдырамаш-влак кӱнчылам шӱдыраш, пижым, меж носким пидаш погынат да ойласымышт годым «Кикбай ялым овда карген, сандене ял пытен. Ял пытымеке, тиде олмышто поран годым саташен, кылмен колышо еҥат лиеден» маныт ыле. 

Кикбайыште илыше еш-влак тӱрлӧ вере шаланеныт. Шукышт Мишкан районыш илаш кусненыт. Мутлан, Алика Тимиршина, самырык ӱдыр, Кугу Шӱкшаныш пашам кычал толын да тышанак илаш кодын, тыштак ӱмыржым эртарен.

Кызыт Кикбай ял олмышто у урем-влак верланеныт. 

Архив документлаште 1795 ийыште Чишма - Бурай лӱман ялыште 188 башкир да 123 марий илымым ончыктеныт.

1811 ийыште Таубаш - Бадрак башкир-влак марий-влаклан илаш мландым пуэныт.

1859 ийысе ревизий почеш У Бадрак ялыште 12 суртышто 57 марий, 1920 ийыште 21 суртышто 111 еҥ илен.

1808 ий 16 апрельыште Яльдяк башкир-влак дене кутырен келшыме почеш нунын мландешышт Арсланбек ял шочын. Тушто 23 тептяр марий илаш тӱҥалын. Нуно Мишкан район Тӧлдӧ, Кульчубай, Чорай ял-влак гыч куснен миеныт. Марий-влак тептяр сословийыш 1795 ийыште пуреныт. А.З. Асфандияровын «История сел и деревень Башкортостана» кокымшо книгаштыже да «Западные башкиры по переписям 1795-1917 г.г.» (А.З. Асфандияров, Ю.М. Апсалямов, М.И. Роднов) книгаште возымо: «Арсланбек ялыште иленыт: 1834 ийыште - 11 пӧръеҥ, 1842 ийыште - 4 сурт, 19 марий. Нунын 30 имньышт, 45 ушкалышт, 75 шорыкышт, 31 казашт да 10 вуй мӱкшышт лийын. 1859 ийыште - 6 сурт, 13 пӧръеҥ да 15 ӱдырамаш, 1902 ийыште - 12 сурт, 37 пӧръеҥ, 1917 ийыште - 20 сурт, 102 еҥ». Арсланбек нерген умбакыже нимом ом возо, молан манаш гын тидын нерген Мишкан район Кугу Соказа ял гыч О. Янсубин «Чолман» газетыште (2016 ий, 30 март, 13№) «Эртыше жапын кышаже…» лӱман статьям возен ыле. Тудым лудын лектын, Арсланбек ялын историйжым пален налаш лиеш.

Эчке Елан волостьысо башкир-влак дене 1696 ий 15 июньысо договор почеш Варзи эҥер воктене Шӱкшан ял шочын.

1736 ийыште Эчке Елан волостьысо башкир-влак дене договорым ыштен, Шӱкшан марий-влак Ангасяк эҥер воктене (Шӱкшан гыч 3 км) Изи Шӱкшан ялым ыштат. Ончыч ялыште 7 сурт, 20 пӧръеҥ лийын, а 25 ий гыч Изи Шӱкшаныште 48 еҥ, 1748 ийыште 88 пӧръеҥ илен. Кугу Шӱкшаныште 16 сурт лийын: тушто 57 еҥ, а 1748 ийыште 168 еҥ илен.

С.Я. Черных шке книгаштыже воза: «…Кугу Шӱкшаным негызлыше-влак радамыште: Алгузя да тудын Бигузя ден Шигузя эргыже-влак, Барягуза. Ик семын, ик йӱк дене тӱҥалше мут-влак озаштын ик тукым гыч улмыштым ончыкта. Кадырмет, Кансора, Кинзей, Каспулат, Капись, Конбай, Корунтаган, Корымбай. Чемей Текышев Кугу Шӱкшаныште икымше староста, Изи Шӱкшаныште ялын вуйжо Степан Тумашев лийыт. Южышт тышке Азамат, Тыгырман, т.м. верла гыч илаш толыныт.

…Башкирийысе Бураевский районыш кызыт пурышо нине Кугу да Изи Шӱкшан ял-влакын лӱмышт мемнам Марий кундемысе Торъял вер-шӧрыш кондат. Ожно тыште Шукшан эҥер воктене Шукша, Чюкша лӱман ныл волость лийын. Но 1710 ден 1717 ийла коклаште тушеч шуко калыкше, шочмо мландым коден, эрвелыш, моло вере куржын».

Марий-влак Совет власть пагытыштат кусныл коштыныт. Мутлан, Кугу Шӱкшан ял гыч 7 еш 3 километр ӧрдыжкӧ, Ангасяк эҥер, Аркас чодыра воктек илаш куснен да икмыняр пагыт гыч мӧҥгеш пӧртылын.

1920 ийыште Кугу Шӱкшаныште 582, Изи Шӱкшаныште 279 еҥ илен.

Икмыняр марий (1834 ий - 17 еҥ) Тазлар волость башкир-влакын мландыштым кучылтын. Башкир да марий коклаште мланде верч умылыдымаш лектын: «Здесь возникли осложнения, которые были решены мирным путем: «Се яз Чюраш Аслышев, да яз Бете Апасев, да яз Баукей Рыспаев с товарищи всей волости Уфимского уезда Осинской дороги Тазларской волости башкирцы дали ими сию на себе запись на Уфе та же дороги Шукшан черемису Бикбулату Биккузину в том, что в нынешнем 1701 году бил челом великому государю Бикбулат на нас Чюраша с товарищи по записи, что родственники наши дали ему запись, чтоб иметь ему в той нашей вотчине и владеть пахотною землею, что Чюраш их высылал и жить не давал». 1701 ий январь тылзыште у договорым ыштеныт. Тиде договорым ыштыме годым Шӱкшан могырчын Васка Еналтаев, Бикмурза Декилбаев, Бикбулат Биккузин, башкир-влак могырчын Алман Яугилдин, Емичка Чувашев, Савалай Тугелбаев кидтамгам пыштеныт. Договор почеш марий-влак кажне ийын ик луй коваштым да пел батман (2 пуд - 32 кг) мӱйым пуаш сӧреныт.

1720 ийыште Шӱкшан ял кугемаш тӱҥалмеке, Кугу Шӱкшан лӱмым пуэныт.

1795 ийыште калык чотым палыме ревизий годым («Ревизские сказки») Кугу Шӱкшан марий-влакым тептяр сословийыш (тептяри из черемисов) пуртат. Тудо ийыште ялыште 53 сурт лийын, 236 еҥ (121 пӧръеҥ да 115 ӱдырамаш) илен.

Пугачевский восстаний годым Кугу Шӱкшан гыч 45, Изи Шӱкшан гыч 57 еҥ служитлен.

1917 ийыште Кугу Шӱкшан гыч 55 таза, виян рвезым да пӧръеҥым мобилизаций почеш армийыш налыныт. Нунын кокла гыч 13 пӧръеҥже войнаште лийын. Тиде жапыште чыла пашам ӱдырамаш, йоча да шоҥго-влаклан ышташ логалын. Пашазе-влак шагалеммылан кӧра пасу пашам пытарен кертын огытыл да пар пасу семын коденыт.

Шӱкшан ял-влак кушто улмым шуко еҥ огешат пале, сандене эре «Бурай районышто марий-влак улыт мо?» манын йодыт. Южо еҥже «Шӱкшаныште досем ыле, шӱкшӧ музиканже ыле…» мыскара мурым гына пала але колын. Шӱкшан Балтач район деч 5 километр (Каргалы ял), Калтаса район деч 15 (Кӱшыл Яш), Татышле район деч 20 километр (Башкия ял) ӧрдыжтӧ верланен.

Да, Бурай районышто марий-влак илат, райрӱдыштӧ гына 500 наре марий ила. Эше кажне татар ялыште улыт: кӧ марлан лектын, кӧ йӧршын илаш куснен.

Кугу Шӱкшан ялыште сельский библиотека, кевыт, клуб, школ музей, у фельдшер-акушер пункт, кок пачашан типовой школ, почта уло. Чаманен каласаш логалеш, 2020 ийыште школым йӧршын петырышт. Школна 1975 ий гыч кыдалашлан шотлалтеш ыле.

Кугу Шӱкшан школыш 10 ял гыч икшыве-влак тунемаш коштыныт, нуно руш, башкир, татар, марий, удмурт да англичан йылме-влакым тунемыныт. Школышто Шӱкшан гыч 12 марий туныктышо пашам ыштыш. Нунын кокла гыч 

С.А. Апканиев СССР-ын да РСФСР-ын, А.В. Апканиева, А.М. Мухаматдинов РСФСР-ын, Г.И. Сайфуллина Башкортостанын «Калык просвещенийын отличникше» знакышт дене палемдалтыныт. А.В. Апканиева, пенсийыш лекмеш, марий йылмым да литературым туныктыш. Шочмо йылмылан шӱмаҥше ӱдыр-влак гыч 10 еҥже Йошкар-Олаште Марий кугыжаныш университетым тунем лектыч да тӱрлӧ вере пашам ыштат. Александра Васильевна талантан педагог да организатор, школышто сай туныктышо, ялыште пагалыме еҥ ыле.

Марий калык ожсек шкенжын йочажым лудаш-возаш туныкташ тыршен. Тидын шотышто Кугу Шӱкшан калык пошкудо ял-влаклан примерым ончыктен. 1890 ийыште Кугу Шӱкшан ялысе кресаньык Сайфетдин Сагадиевын пӧртыштыжӧ ик классан министр училище почылтын. 1909 ийыште тиде училищыште 14 тунемше, нунын коклаште 2 ӱдыр тунемын. Нуным пелыч толшо марий туныктышо Иван Никифорович Яндугушев туныктен. 1913 ийыште ялыште Петр павай кок пачашан пу пӧртым ыштен. Тиде пӧртыштӧ йоча-влак 2000 ий марте, у школыш лекмешке тунемыч.

Кресаньык-влакын пӧртыштым арендыш налын, йырым-йыр илыше марий да удмурт-влакат школ-влакым почыныт. 1910-1915 ийлаште тыгай школ-влакым Бурай, Ӱлыл Кудаш, У Кильбахтино, Кугу Качак, Елыш, Мишкан, Байшады, Тошто Яш, Сусады-Эбалак, Баймурза, Бахтыбай яллаште почыныт. Ты яллаште йоча-влак икымше гана парт коклаш шинчыныт.

Ревизий материал почеш Шӱкшан калык пошкудо ял марий-влак дене эре вашлийын да кылым кучен илен. Шӱкшан эрге-влак пошкудо район-влак гыч ӱдырым налыныт, ӱдыр-влак тиде районлашке марлан лектыныт. 1859 ийыште Кугу Шӱкшан ялыште 90 сурт лийын, 490 еҥ илен. Изи Шӱкшаныште 21 сурт лийын, 132 еҥ илен. Тиде ийын Кугу Шӱкшаныште Даулатша Валишин, Изи Шӱкшаныште Изибай Дингизбаев староста лийыныт.

Ял озанлыкым ончыктымо материал почеш 1917 ийыште Кугу Шӱкшан ялыште 138 суртышто 686 еҥ илен. Нунын 1150 десятин мландышт лийын. Пасушто уржам  (тӱҥ культура), шӱльым, шожым, шемшыдаҥым, тарым, пурсам ӱденыт. Ӱмбал вургемым да йолчиемым шке ямдыленыт, сандене озанлыкыште йытын ден кынем куштеныт, меж ден коваштылан верч шуко шорыкым ашненыт. Тиде жапыште озанлыкыште 253 имне, 234 ушкал, 923 шорык ден каза, 31 вуй мӱкш лийыныт. Ялыште 8 пуалтыме машина, 2 кӱртньӧ плуг, ик солымо машина улмаш. Тышеч ужына: мландым пу шога дене куралыныт, шурным сорла дене тӱредыныт, шийыныт, пуалтеныт - чыла кид вий дене ышталтын.

Кызыт ялыште фермер озанлыкым Кугу Шӱкшанын шочшыжо Салават Зарипов вуйлата (Ожно 1931 ий гыч тӱҥалын, «У илыш» колхоз маналтеш ыле). Тудо Екатеринбург ола гыч толын. Ожсо озанлыкын фермыжым, ушкал-влакым оксала, мландыжым арендыш налын, ялыш имне, шорык-влакым кондыш. Тыге икмыняр еҥлан паша верым ыштыш. Ялыште мероприятий-влакым эртарыме годым спонсор семын полша.

Шӱкшан калык художественный самодеятельность дене район концертлаште эре участвоватла. Эше 20 ий ожно Нефтекамск олаште «Калык фольклор ансамбль» лӱмым налыныт ыле. Кажне ийын, «Ший кандыра» республикысе фестивальыш миен, диплом дене пӧртылыт. Икымше фестивальыште (Калтаса), кокымшышто (Мишкан) кокымшо, 2023 ийыште район фестивальыште Гран-прим, а 2024 ийыште икымше верым нальыч. Тыште Юрий Сайфутдинов ден культура пӧртын кызытсе вуйлатышыже Лариса Минлинан надырышт кугу.

Шӱкшан спортсмен-влакат район таҥасымашлаште эре призовой вер-влакым налын шогат. Районышто эртарыме Сабантуйышто, 17 вид дене таҥасен, команда икымше верым, дипломым да кубокым, окса призым налын. Тыште ончыч физкультурым туныктышо Сергей Мухаматдиновын надырже кугу. Тудын туныктымо йоча-влак район таҥасымашлаште ече, куштылго атлетика, мини-футбол, баскетбол, волейбол, шашке дене икымше верлам налыныт.

Ме татар коклаште илена гынат, шке шочмо йылмынам мондымаш уке. «Чолман» газетыште возымо календарь почеш, чатлама тылзын Шорыкйол пайрем гыч тӱҥалын, У ий марте чыла марий йӱла пайремым эртарена. Мартыште Ӱярням ончаш да модыш-влакыште вийыштым тергаш, шокшо мелна дене чайым йӱаш пошкудо ял-влак гычат толыт. Тукымвож пайремымат мондымаш уке. Ялын юбилейже годым тыште илыше эн шоҥго еҥым, эн изи еҥым (шукерте огыл шочшо азам), шуко икшыван, самырык, 50 ий пырля илыше еш-влакым, сарын ветеранжым палемдышна. 

Чаманен каласаш кӱлеш, Шӱкшан марий-влак кумалмаш уке улыт. 50 ий наре мемнан дене марий молла уке. Ончыч Пекмырза Бикузин, варажым Янсит Ямалтдинов павай-влак молла лийыныт. Кумалме вер ончыч Изибай павайын пакча шеҥгелныже (кызыт йогышо да тошто Варзи эҥер коклаште - изи отрошто) верланен. Варажым кызытсе школ пакча олмышто кумалыныт. Ик пагыт тиде верыште шоптыр, эҥыж, крыжовник да олмапу-влак кушкыч. 1975 ийыште, тиде кушкыл-влакым руэн-пӱчкеден, 9 майыште Сеҥымашлан 30 ий темме да сарын ветеранже-влак лӱмеш куэм, пистым шындышт.

Пытартыш жапыште вольыкым пуымо кумалтыш «Кӱстӱмаш» лийын. Юмылан тагам, южгунам комбым, ӱшкыжым пуэн кумалыныт. Тиде верым пушеҥге-влак чот пызыреныт да пич чодыраш савырнен. Кызыт еҥ-влак тушко пураш лӱдыт.

Тений Кугу Ачамланде сар пытымылан 80 ий теме. Тудын лӱмеш ялыште пеш кугу паша ышталте. Верысе инициативылан полышым пуымо программа почеш Кугу Шӱкшан ялыште Школ уремым (тӱҥ уремын кутышыжо 1350 м) ачалышна. Ял калык да спонсор-влак дечат оксам погышна. Тиде программа денак кок Шӱкшан ялын шӱгарлажым евроштакетник дене печышна.

Кодший шыжым ялысе обелискым уэмдышт. Сар гыч пӧртылдымӧ, сареш йомшо, пӧртылшӧ еҥ-влакын спискыштым уэмден пижыктышт. Тиде пашам Татьяна Каниева ден ялысе тӱвыра пӧртым вуйлатыше Лариса Минлина виктарышт. Татьяна Меҥгаевна ончычак манеш ыле: урем корным ыштыме годым тендерым огына эрте гын, калыклан оксам мӧҥгеш огына пӧртылтӧ - обелискым ыштена. Нунылан чыла субботникыште да мероприятийыште полшышо еҥ-влакымат каласен кодымо шуэш. Тиде Динара Бикузина, Дилара Баширова да Семен эргыже, Елена Ильбатырова, Галина Сайфуллина, Нина Агзамова, Эдуард Изибаев, Сергей Мухаматдинов, Станислав Хайдаршин, Евгений Минлин, Юрий Ибитаев да Сима ватыже, Рая Ильбатырова, Нина Гайнитдинова да молат. Нуно обелиск йыр пече-влакым уэмдышт, чиялтышт да кож-влакым шындышт. Чыла полшышо еҥлан ял калык лӱм дене пеш кугу таум каласем.