Ошо-влак гын - ош тоя…

Тиде «Павай йымалын» историйже пеш оҥай. 7-8 курымлаште тыште Манякысе городище верланен улмаш. Городище лишне кок селище лийын: иктыже - Метей воктен (дамбе дене трасса дек лекме годым шолаштыла кодеш), весыже - Ахмат куйык манме верыште. А могильникышт ял гыч Танып эҥер велыш кайыме корнын кок могырныжо верланен. 

Тиде вер мемнан финн-угор калыкым кок гана эмгак деч утарен: мемнан эран 7-8 курымыштыжо - венгр калыкым, очыни, а Граждан сар жапыште - 42 марийым. 

Лудмо статьяште Карай Бакиров нергенат ойлалтеш. Мемнан ялыште тиде жапыште Бакыр кугыза илен, но тудын ик эргыжат лийын огыл, ешыштыже вич ӱдырым гына куштен.

А Батыр кугызан эргыже шуко улмаш, иктыже - Карай лӱман. Тудо 1868 ийыште шочын, садлан Граждан сар жапыште шоҥгыраклан шотлалтын. 

Статьян авторжым нигуштат палемден кодымо огыл. Но тидын нерген возаш кӱлеш, вет ме Граждан сар нерген пеш огына пале, чыла мондалт толеш... 

Петр кочанам илышын тулжо чот йӱлатен, садлан тудо осалрак пӧръеҥ ыле, кажне йоча дене кутырен огыл. Сандене ты историйым але уныкаже, Анна Афанасьевна (2010-шо ийлаште школышто завучлан ышта ыле), але иктаж вес еҥ серен манын шонем.    

* * *

Граждан сар жап. Самырык Совет элым тушман-влак сеҥен налнешт. Кечывалвел гыч Деникин, Касвел гыч Юденич, Йӱдвел гыч англичан-влак Совет властьым пытараш вашкат. Эрвел гыч тыгай осал шонымаш дене адмирал Колчак толеш. Теве Сибирят тудын кид йымак кусна, эрвел гыч Пошкырт мландышкат пурат… 

Директорийын войскаже мемнан Маняк ялышкат толын шуын. Тыште нуно янлык койышыштым ончыктеныт: калыкым толеныт, кажне кудо гыч шийым-шӧртньым погеныт, кинде-влакым штыкеш кереден лектын каеныт. А ялысе рвезе пӧръеҥ-влакым вийыт ош армийыш поктеныт. 

Империалистический сареш сусырген толын гынат, 1897 ийыште шочшо Петр Петраеват ошо-влакын шинчаш логалын, тудымат пеленышт наҥгаеныт. Ончыч пехота дене пырля Бирск ола велыш колтеныт, вара Бугульма олаш шуын…

Ош армийыште кочкыш шотышто пеш начар лийын. Салтаклан кочкаш йӧршын гаяк пуэн огытыл, садлан вийыт стройыш логалше шуко салтакше кузе-гынат шылаш шонен. Бугульма лишне шылаш сай йӧн лектын. Петр Петраев ден мемнан ялын Камет Янышеват тушеч куржыныт. 

Корно кужу лийын: кызытсе пел Татарийым лекташ, кызытсе Туймаза, Шаран, Чекмагуш, Дӧртыльӧ але Илиш районлам шке йолын топкаш кӱлын. Адакше кужу корнышто тӱрлыжат лиеден, садлан винтовкыштымат пеленышт налыныт. А кочкышым кӱтӱчӧ ден лесник-влак деч йодыныт. Тыге шужен ме, ток ме, шочмо ялышкышт пӧртыл шуыныт. 

Но ялыштат илыш лӱдыкшӧ лийын: кечын власть вашталт кертын. Садлан ош армий гыч шылше салтак-влак чыланат «Павай йымал» манме верыште иленыт. Тудо мемнан ял деч ныл-вич уштыш эрвелне верланен. 

Жапыште мӱшкырат шужа, шочмо ял кузе илыме-шӱлымымат палыме шуэш. Тыге нуно илалшырак Карай Батыров гоч ял дене кылым кучаш кутырен келшеныт. 

Ялыште ошо-влак лийыныт гын, Карай Маняк эҥер воктен ош нымыште тоям керлын коден. Ош нымыште тоя мӱндырчынак койын да чодыра гыч лекташ лӱдыкшӧ улмым ончыктен. Ошо-влак уке улмо годым шӱмжым эрыктыдыме нымыште тоям шогалтен. 

Бикмурзин Петрай кугызан йочаже шуко лийын. Ала тыгай пӱрымаш луштыртен, ала мо, но Петрын аваже колен улмаш. Ачаже вес рвезырак ватым налын.

Манда ава шке аватлан огеш шу! Поро гынат, осал гынат, шке ават лийже! Петрат тиде мутым шуко гана шарналтен. Манда аваже тудын чӱчкыдын ялыш коштмыжлан сырен да икана шыдыж дене ошо-влаклан кучыктен колтен.

Ош салтак-влак Петраевым Ангасяк селаш (кызыт Дӧртыльӧ район) наҥгаеныт. Ошо-влакын штабышт Пронин фамилиян поянын кок пачашан пӧртыштыжӧ верланен улмаш. Петрым намиен пуртеныт да йодышташ тӱҥалыныт. 

Допрос - кастене «дос» дене капка воктене вычыматен шогымо гай гына огыл, имне поктымо сола денат, шашкын лодакше денат кырат, туп рӱдешет пӱкенат логал кертеш. 

Ош офицер Петрым совен колтен да сырен йодын:

- Ну что, вернулся, сукин сын? 

- Из плена бежал, у красных был, - корнышто шонен мийыме мутшым пелештен марий рвезе. 

- Чем питался?

- Чем бог послал. У пастухов иногда…

Икманаш, Петр мутлан кӱсеныш пурен огыл, вашмутым муынак шоген. Ошо-влак «Павай йымалне» кийыше йолташыже-влак нерген нимом пален огытыл. 

Йодыштмаш деч вара Петраевым уремыш луктыныт, ик салтакын имнешыже шынден, Биктово ялышкыла колтеныт. 

«Допросыш наҥгаят але лӱяш, ом пале. Но чытыман, Петр, чытыман. Да нимомат ойлыман огыл», - шонен каен Петр. 

Биктово ялыште, чынак, уэш йодышташ тӱҥалыныт. Кыралтын гынат, Петраев шке мутышто шоген, Ангасякыште ойлымыжымак ойлен. 

- Тыште тыйын палымет-влак улыт? - йодын ик офицер ӧткыр марий деч. 

- Уке, - чылаштымат ончалын каласен тудо.

- Каликаев, тебе этот человек знаком? - офицер ик ош салтак велыш вуйжым савыралын. 

- Да, он из нашей деревни, - пелештен мемнан ялын Сайтий Каликаев. 

- Что ты о нем знаешь? 

- Я слышал, в бою его убили красные… - Сайтий (1893 ийыште шочын) чӱчӱжат Петрын «терешыже шинчын».

Кыреныт гынат, йодыштмаш Петраевлан сайын эртен, да тудым разведкыш налыныт. Тудо шукыжым Дӧртыльӧ велне улшо яллаш разведкыш коштын. 

Икана Дӧртыльӧ воктек йошкарге-влак толын лектыныт. Ошо-влакын разведкыштлан Ангасякыш уверым пуаш кӱлын. А Ангасякыш корным Петраев гына пален. 

Петр разведчик-влакым Ангасякыш наҥгаен. Но семынже «Йошкарге-влак Ангасяк деке вашкерак миен шуышт ыле» манын шонен. Садлан виклан Биктово ял гоч огыл, а Сусанин гай чодыра гоч наҥгаен да ошо-влакым лодышыш пуртен. Ангасякысе ошо-влак йошкарге-влакым варашрак кодын ужыныт да пӱнчерыш куржаш тӱҥалыныт. Тыште Петраев ик «шӧртньӧ погонаным» лӱен коден да шылын каен. Йошкарге-влакын лӱйкалыме канонадеш ошо-влак нимом шижын огытыл.

Куш каяш? Адак «Павай йымак»! Аргыш да Чарлак чодыра кокла дене Петраев Танып перевоз дек вашкен. Чара пасум вончымыж годым вуешыже ялукым пидын, винтовкыжым шӱдырен ошкылын. 

Танып перевозышто илалше руш кува тудым пукшен колтен да йолташыже-влакланат изишак кочкышым пуэн. 

«Павайыш» миен шумек, винтовкым мландыш шолен, Петр тыге манын:

- Ида лӱд, йолташ-влак! Мыланна тыште кужаш кияш кодын огыл. Икмыняр кече гыч йошкарге-влак мемнан Манякыште лийыт.   

- Шойыштат тый, Петр, шойыштат! 

- Теве ужыда. Вашке шке ешышкына пӧртылына.

Манме гаяк, вашке гыч ялыш йошкарге-влак толын пуреныт. Кожлаште кийыше-влак  чылан мӧҥгышт каеныт. Шукышт Йошкар Армий радамыш ушненыт. Нунын коклаште Петр Петраеват лийын. Ятыр жап кредалмек, тудо, тиф дене черланен, мӧҥгыжӧ пӧртылын. «Эх, - ойлен Петр Петраевич, - ошо-влакым сеҥымеш кучедалаш ыш лий вет! Мыйын вӱрем пеш шуко йӱыныт ыле…»