+10 °С
Пылан
Все новости
Историй гыч
5 Шыжа 2020, 18:52
Марий лӱм кугезынан
300-400 ий ожно марий калык Юл эҥер воктене илен, моло вере шагал куснен, татар ханлан йозакым тӱлен. Кунам Руш кугыжаныш Озаҥым сеҥен налаш толын, марий-влакын илышышт нелемын: марий кундем кок тул коклаш логалын, ик могырым - руш сарзе-влак, вес могырым - татар-влак. Олыкмарий-влак шукынжо хан могырышто кредалыныт, курыкмарий-влак Иван Грозный дек мелын савырненыт. Руш кугыжан Казанский ханствым сеҥен налмекыже, марий-влак Руш кугыжанышыш пуреныт. Руш воеводо-влак верысе калыкым мурза-влак деч чотрак орландареныт: коваштым, шурным, вольыкым, мӱйым, шийым погеныт. Курыкмарий-влакым йозак деч кум ийлан утареныт, нунын тӱлышашыштым олыкмарий деч кӱрыныт. Олыкмарий-влакын илышышт чыташ лийдыме йӧсӧ лийын, эше марий-влакым шке юмыштлан кумалмылан шыгыремдылыныт, кӱсото-влакым шалатеныт, йӱлатеныт. Марий мландыш руш-влак толаш тӱҥалыныт, марий-влакым илемышт гыч поктен, шке илаш, чыла вере черкым чоҥаш тӱҥалыныт, верысе калыкын сай мландыжым шупшын налын, шурным ӱденыт, марий-влакым руш вераш савыреныт. Марий-влакын чытыш кӱрлын, тыгай мыскылымым тӱсен кертде, руш-влак дене сарым тӱҥалыныт.
16-шо курымын кокымшо пелыштыже черемис сар тӱҥалын, тудо шуко ий шуйнен. Марий патыр-влак Болтуш, Мамич Бердейын вуйлатымышт почеш тушман дене лӱдде кредалыныт, тале сарзе лийыныт, но руш салтак-влак виянрак лийыныт: марий керде, пикш руш пычал дене таҥасен кертын огытыл. Кӧ руш кугыжа ваштареш шоген, нуным пуштеденыт, тыге шуко тӱжем марий пытен. А молышт, суртым коден, ешге эрвелыш шылын каеныт, Чолман, Ошвиче эҥер-влак кундемыш толын, башкир бай деч мландым налын, пӧртым, вӱтам чоҥеныт, уржам ӱденыт, тышан вожым колтеныт - тыге эрвелмарий-влак шочыныт.
Эрвелыш куснышо марий-влак у верыште шке йылмыштым, йӱлаштым, лӱмыштым, семыштым арален коденыт, шочшо азалан марий лӱмым пуэныт. Тыге эрвелмарий-влак коклаште тошто лӱм-влак аралалт кодыныт: пӧръеҥ лӱм-влак - Аймет, Паймет, Айгыш, Аймыш, Айдыган, Пайдыган, Пайгыза, Пайдемыр, Патай, Пайзет, Тазет, Эсай, Эвай, Эмай, Эманай, Эсылай, Эсан, Эскывай, Элай, Тулкувай, Масай, Мандий, Мандияр, Мадий, Мадияр, Атий, Аптий, Алкай, Акпарс, Акпатыр, Андуш, Андрйан, Яндыган, Ямидан, Яндывай, Яндемыр, Ямберде, Янгелде, Яркай, Ямай, Явай, Ялай, Яныш, Яныкий, Ошэрге, Сатий, Саптий, Саптен, Янсет, Пасет, Тансет, Изылай, Изылан, Изывай, Микай, Менлыкай, Пайрам, Папай, Патай да тулеч молат.
Ӱдырамаш лӱм-влакат пеш оҥай да сылне лийыныт: Айсуло, Аймалче, Айвика, Алика, Алима, Амач, Айгалче, Пайгалче, Пикас, Айсылтан, Аксылтан, Пайсылтан, Пексылтан, Салика, Салипа, Салима, Сагида, Савида, Яндай, Акчас, Сапиян, Сакиян, Эмач, Амач, Пикивий, Чапа, Чака, Чама, Пета, Изыкай, Кумший, Кумчий, Лыстанай да шуко молат.
Азан шочмыж годым меҥже лийын гын, эргылан Меҥыл, Меҥылвай, ӱдырлан Меҥай, Меҥас, Меҥсыле, Меҥсылтан, Меҥылвика лӱмым пуэныт.
Шуко лӱм «сай» мут гыч тӱҥалын: пӧръеҥ-влак коклаште Сайпан, Сайсан, Сайран, Сайпаш, Сайпуш, Сайний, Сайнап, Сайнакай, Сайпатал, ӱдырамаш коклаште Сайнай, Сайналче, Сайнавий лӱм-влак шочыныт.
Йошкар-Олаште, пединститутышто, тунемме годым марий йылмым лӱмлӧ ученый Ф.И. Гордеев туныктен, ялысе еҥ лӱмым, вер-шӧр лӱмым возаш картычкым пуэден, эрвелмарий-влакын кузе лиймыштым шымлен. Мыйын фамилием Сайнеева ыле. «Тыйын фамилиет индоиранский мут-влак дене кылдалтын», - каласен мыланем. Мый денем пырля тунемше Роза Яшкильдиналан (Калтаса район) «Яш» татар йылмыште «самырык», «келде» «толын» лиеш, тыйын фамилиет «молодой пришел» манмым ончыкта» манын.
Айгалче, Аймалче, Пайгалче, Песталче, Пеналче, Пайралче, Меҥалче, Сайналче, Яндалче, Эмалче, Экалче эрвелмарий ӱдырамаш лӱмлаште -алче пушкыдемдыше суффикс уло. А пӧръеҥ лӱм коклаште «мырза» мут шуко: Аймырза, Акмырза, Паймырза, Пекмырза, Тоймырза, Элмырза, Эшмырза, Ямырза, Яшмырза. Нине лӱм-влак марий да татар мутым ушымо дене лийыныт. «Мурза» мут татар йылме гыч пурен, «вуйлатыше, поян еҥ» манмым ончыкта.
Федор Иванович Гордеев шуко марий лӱмын кузе лиймыжым шымлен, шуко томан «Этимологический словарь марийского языка» книгам савыктен. Южо лӱм-влакын шочмыштым тыге умылтара: «Абукай - татар йылме гыч пурен, абу - арабла «ачай»+пушкыдемдыше суффикс -кай».
Марий калык шуко курым татар калык дене,17-ше курым гыч башкир-влак дене йыгыре илен, нунын деч шукылан тунемын: мут ден лӱм-влакым, вургем ойыртемым налын, садлан эрвелмарий коклаште татар лӱм-влак шуко улыт. «Этимологический словарь марийского языка» книгаште тыге возымо: «Айсуло - широко распространенное среди восточных мари женское имя. Заимств. из тат. яз., ай «луна»+сылу «красавица». Акпаев, Акпай - ак «белый»+бай «богач, богатый». Акборисов, Акпарс - ак «белый»+барыс «барс». Акаш - мар. князь, служивший у Ивана Грозного, заимств. из рус. яз.: Акаш - ласк. вариант имени Акакий, имеет значение «не делающий зла, незлобивый». Акпатыр - заимств. из тат. яз. ак «белый»+батыр «богатырь». Актуган - ак «белый», туган «родственник». Алай - татар мут гыч лийын, тӱсым ончыкта, «алый, розовый». Алдиар - персид-араб мут гыч, алдаяр «богу быть любимым». Алма - татар йылме гыч лийын, алма «яблоко». Алмабика - «яблоко»+бика «барыня, госпожа». Пӧръеҥ лӱм Алмакай - алма «яблоко»+ласк. суф. -кай. Алтынай, Алтынбай, Алтынбика лӱм эрвелмарий коклаште шуко вашлиялтеш, татар йылме гыч лийын, алтын - «шӧртньӧ». Амина - татар йылме гыч пурен, «верная, честная, надежная» манме лиеш. Андуганов - татар йылмыште жьан - «душа», туган - «родной». Андуш - руш Антуш мут гыч лийын. Апак - татар мут, ак-пак «белый-пребелый, очень белый» да - кай ласк. суф. Мутлан, Апакаев - лӱмлӧ ученый. Асыл - татар йылмыште «мотор, сылне» мутым ончыкта, тиде мут гыч тыгай лӱм-влак шочыныт: Асыл, Асылий, Асылбай, Асылбика. Аюпова - марий поэтесса, аюп «преследуемый, раскаивающийся» значениян мут, араб йылмыште вашлиялтеш. Батырбаев - марий писатель, тиде лӱм татар мут гыч ышталтын: батыр «патыр», бай «поян». Ф.И. Гордеевын мутерже гыч эше икмыняр лӱмын лиймыжым ончыкташ лиеш. Валит (Валитов) - татар йылмыште «дитя, потомок» лиеш. Гадиатов - татар йылме гыч налме, гади - араб йылмыште «простой, обычный» манме лиеш, ят «чуждый, посторонний». Даблет мут дене тӱҥалше лӱмат шуко: Даблетбай, Даулат да молат. Даулат мут араб йылмыште «государство» лиеш.
Пеш кугу шымлымашым лӱмлӧ ученый Семен Черных эртарен. «Шернур кундемын ожнысо илыш-корныжо» статьяште Марий Эл Шернур районышто илыше марий-влакын ожнысо илышыштым да лӱмыштым шымлен. Тушеч ме ужына, 300-400 ий ожно марий кундемыште илыше марий-влак чын марий, чимарий лӱман лийыныт.
С. Черных тыге возен: «Историй гыч пале: кеч-могай этнос (калык) родо-тукым племена-влак варналтмышт негызеш шочеш. Тыгаяк кужу, оргажан корным эртеныт финно-угор ешыш пурышо племена-влак кокла курымлаште тӱжем ий наре жапыште. Тиде пагыт годым кугезынамыт шке шотан йӱлан, посна йылман калык семын вияҥыныт, но тунамак моло финно-угор кашак дене кылым йомдарен огытыл. Шукертсе лӱм-влак моткоч сайын ончыктат: тошто годым моло калыкын лиймаштыже кугу рольым тӱрлӧ родо-тукым ушеммыт модыныт. 17-18-ше курымласе перепись книгалаште тыгай еҥ лӱм-влак аралалт кодыныт: Мере, Одай, Пермяк, Эрзя, Мокша, Можар, Мозар, Мещер, Мадияр, Медияр, Кантых.
Мер (Мере) мутвож сынан лӱм ожно шуко лийын, утларакшым Юл воктене да курыкмарий коклаште шарлен Мерес, Мереш, Мерешка, Мерка, Меркей, Вумер, Кезмер, Падимер, Памер, Поймер, Помераш, Пахмер, Сомер, Утемер, Чемер.
(Мучашыже лиеш.)
Изображение Andrys Stienstra с сайта Pixabay
Новости партнеров