Ваш пагален да келшен…

Каласыза, палымыда-влак коклаште 60 ий але тылеч шукырак пырля илыше еш-влак шукын улыт мо? Шижам, шагалын «Уло» манын кертыт дыр. Мо гынат, тыгай еш уло гын, нунын нерген шукырак возаш да каласкалаш кӱлеш, вет нуно, тидым шкешт огытат шоналте гынат, чонан историй улыт. 

Таче мый тыланда 64-ше ий пырля илыше, ваш пагалымашыштым, йӧратымашыштым арален коден, ӱмыр мучко икте-весылан эҥертыш лийын, чыла нелылыкым сеҥен лекше еш нерген каласкалынем. Валиша чӱчий ден Изимелык акай тачат волгыдо ушан, илышлан куаныше, шке манмыштла, 3 эрган да 1 ӱдыран, 9 уныкан, 10 кугезе уныкан поян еш улыт. Сидор эргышт да Наташа шешкышт пелен илымыланат чоныштлан путырак ласкан чучеш.

Валиша чӱчий 1935-ше ийыште шочын. 

- Сар ийлаштак, икта-ҥашем-влак модын коштмо годым, мыйым капем кугурак улмылан кӧра бригадир пашаш каласа ыле. Базитамак шымияш школым пытарымеш, кеҥеж каникул еда авам дене пырля кечын пашаш коштынам, - манеш тудо. 

Изимелык акай 1936-шо ийыште шочын. Тудланат, тудо ийласе моло йоча семынак, самырыкнек пашаш кычкалташ верештын. 

- Ачай 13 ияшем годымак шорык фермыш пашаш пуртыш, вара сӧснам ончаш тӱҥальым. Ер гыч 30 наре вӱдвара вӱдым конден, пареҥгым, ложаш пучымышым шолтенна. Самырык еҥлан пешыжак неле чучын огыл, кастене клубыш вашкенна, мурен-такмаклен куштенна. А эрдене - адак пашаш. Кочкаш гына шагалрак лийын. А илыш... Кушто тунам сайрак иленыт? Сар жапыште чылажат фашист кашакым сеҥымашлан каен. Чытенна, но шортын шинчен огынал, илашак тыршенна. Кызытсе дене таҥастараш гын, утларак татун, ваш келшен, полшен, пагален иленна. Кӱсенна вичкыж, рожын лийын гынат, кумылна, чонна кумда лийын, - келгын шӱлалтыш Изимелык акай.

- Южо еҥ дене кужу жап келшашат ок кӱл, могай улмыжо шинчаштыжак коеш. Изимелыкемынат поро, акылан улмыжо шинчаштыже возалтын ыле. Тӱвыргӧ кап-кылан чевер ӱдыр вигак келшен шинчын. Кугурак еҥ-влак, ача-ава тунамат ушанрак лийыныт. Шарнем, ӱдырым налын толын, изи сӱан гайым ыштышнат, эрлашыжым, кас велеш, когыньнам пӧртеш коден, кум йӱдлан Мариныш унала кайышт. Тек икте-весыштым умылаш тунемыт, шоненыт дыр, - шыргыжале Валиша чӱчий.

- Шешке лийын толмекат, эр гыч кас йӱд марте фермыш пашаш коштынам. Азам ышташ гына арня - лу кече пуалтын. Тунам кас кочкышлан ешыште чыланат пӧртыл пытымек гына шинчыт ыле. Ава лийшем шукыж годым «Мо, тынар шагат марте пашам ыштат мо?» - манеш ыле. Йӧра, кеч ача-ава лийшем-влак пӧртыштӧ лийыныт, икшыве-влакым онченыт.

Мыйым веле мо, кожлаш коштмыж годым эргым-влак ачаштымат йомдарат ыле. «Ачай кушто, иктаж-кушко каен мо?» - йодыт ыле. Валиша эрденак, икшыве-влак малыме годым лектын каен да кас йӱдым гына пӧртыл пурен. Кажне телым кок-кум тылзе тыге пашам ыштен.

Но ме, пагыт уке манын, зӓрлӓнен ышна иле. Ачана-авана полшымо дене кум эргым, ик ӱдырым куштышна. Мариемын шольо-шӱжарже денат татун илышна. Нунын, ешаҥын, сурт гыч кайымекышт, черле ача-авам ончаш мыланна кодо. Кок у пӧртым ыштышна. Аванам пеленна илаш нална. Вес cемын лийынат ок керт - шоҥгемше ача-авам икшыве ончышаш. Илыш кузе эртымым ышнат шиж. Икшывына-влак, тунем лектын, йол ӱмбак шогальыч, ешаҥыч. Мемнам онченак, пашаланат, илашат тунемыч.

Кугурак Валентина шешкына Арлан ялын, кокла Галина шешкына Маядыкын, Альберт веҥына Ушменын, а эн изи эргына Анач гыч Наташам шешкылан кондыш, - каласкала Изимелык акай. 

Шешке-влак, тыланда гына каласем, теат Изимелык акайын гай шинчаончалтышан улыда, а веҥе Валиша чӱчий гай тыматле, поро айдеме. Тиде пӱртӱс закон докан: эрге аваж гай пелашым, а ӱдыр ачаж гайым кычалеш.

- Шочмо суртын негызшат шке декыже шупшеш, маныт. Тидын шотышто эше ешарынем, - мутшым шуя Валиша чӱчий. - Шке виет дене ыштыме паша эре шергакан, садлан суртым чоҥымо годым эрге-влак дене пырля ышташ тыршенна. Ме ачана-аванам онченна. Мемнамат Наташа шешкына ден Сидор эргына ончымылан ракматнам ойлена. Ӱшанена, умбакыжат тыгак лиеш. 

Валиша чӱчий ден Изимелык акайын икшывышт, яра жапым муын, шочмо суртышкышт эре толын каяш тыршат, уныкаштым конден, тукым кылыштым вияҥдат.

Изимелык акайын эше ик суапле лӱмжӧ уло - «Октябрь гыч толшо икымше шешке». Лапкашорыш тачысе кечылан Октябрь ял гыч 22 ӱдыр марлан толмым огына пале гын, тиде лӱм тунарак шерге огешат лий ыле дыр?! Чынак, тышке вес ялла гыч марлан толшо шешке-влак шагалрак улыт. 1962-шо ий мучаште «Октябрь шешке» ойсавыртыш шочмаште Изимелык акайын рольжо ялт изи огыл, шонем.

- Туге манше-влак эше улыт, - шыргыжале Изимелык акай. - Фермыште презым ончымо годым икана чукыр гыч ик имне тер силосым чарныде кышкышым. Тидым скотник-влакат, молат ончен шогеныт. «Да, шешкым Октябрь гыч кондаш кӱлеш», - воштылал пелештыш Андрий чӱчий, кышкен ситарымекем. Кидем куштылго лийын дыр. Мыйын почеш марлан толшо шешке-влакат «Октябрь гыч толшо шешке» лӱмым кӱшнӧ кучат.

Тугак лийже ынде. Гарайшинмыт Октябрь ялыште илыше шочшышт дене ваш миен-толын, полшен, пагален илат. Тачат изажын, шольыжын йочашт-влак, «Акай, кокай, курскай, павай» манын, пагален пелештат. Чыланат кужу ӱмыран, таза лийза. Тендан илышда мыланна Чолга шӱдыр гай!