Ожнысо гыч «Чолман» газет марте

Икымше газет-влак

ХХ курым тӱҥалтыште марий просветитель-влак шке калыкыштын тӱвыражым моло калык-влакын кӱкшытыш нӧлтал колташ, еҥ-влак тунемше, келге шинчымашан лийышт, шке возыктышыштым вияҥден кертышт манын шоненыт. 1907-1913 ийлаште луктын шогымо «Марла календарь» икымше марий савыктышыштат тыгай ойымак шыҥдареныт. Тиде журналым идалыклан ик гана мемнан землякна, Янаул район Тумна ялын шочшыжо, марий-влак коклаште эн ончыч филологий наука доктор лӱмым налше, марий языкознанийым негызлыше В.М. Васильев луктын.

1915-1917 ийлаште «Война увер» икымше марла газет савыкталтын. Тудым Вятка олаште иканаште кум йылме дене: марла, татарла да удмуртла - луктыныт. Кум газетшымат Шаран районын шочшыжо П.П. Глезденев редактироватлен.

1917 ийысе май тылзыште Юл кундемысе шагал чотан калык-влакын ушемыштын черемис секцийже «Война увер» газетым Вятка гыч марий-влак тӱшканрак илыме Казаньыш кусараш да тудым «Ӱжара» манын лӱмдаш пунчалын. 

1917 ий 25 августышто Казаньыште «Рӱдӧ типографий» товариществыште газетын икымше номержым верстатленыт. Савыктышыже Губернский земский управа лийын, тудак редакцийлан верым пуэн. Кум редактор гыч иктыжлан мемнан землякна В.М. Васильевым шогалтеныт.

Совет власть жапыште верлаште национальный изданий-влакат шочаш тӱҥалыныт. Башкир АССР-ын партийный органже-влакат тыште илыше калык-влакын йылмышт дене газет-влакым лукмо йодышым йӧпленыт. Тыге 1919 ийыште «Совет умландарымаш» икымше марла газетым луктыныт, 1920 ий январь гыч Уфаште савыктеныт да Уфимский, Казанский, Вятский, Пермский губернийлаш да Сибирьыш колтылыныт. Элыште Совет власть йол ӱмбак шогалме ийлаште илыш путырак неле лиймылан, калык пеле шужен илымылан кӧра тудым жапын-жапын гына луктын кертыныт, а 1922 ийыште йӧршын лукмым чарненыт. Окса, кагаз ситыдымылан, адакше грамотдымо марий-влак коклаште газет лудшо йӧршын шагал улмылан, шочмо йылмым сайын палыше специалист ден журналист-влакым муаш йӧсылан кӧра тетла газетым лукташ йӧн лийын огыл. 

Элыште коллективизаций тӱҥалмек, партий ял озанлык ончылно кугу задача-влакым палемден, еҥ-влаклан шке шочмо йылмышт дене умыландараш кӱлмылан кӧра ты сомылым тарватен колташ шӱден. «Правда» рӱдӧ газетат мемнан республикыш - Давлекановыш да Мишканыш - кок бригадым колтен. 

Максим Васильевич Кузнецовын (Апшат Максин) вуйлатыме бригада Бирск кантонысо Мишкан селаште «Коммун корно» марла колхоз газетлан тӱҥалтышым ыштен. 

Газетын икымше номерже 1930 ий 24 мартыште лектын.

Калтаса марий-влаклан газетым лукташ тӱҥалме сомылым 1931 ий шыжым каҥашеныт. Ты йодышым опытан журналист, тудо жапыште партий райкомын организационный отделжым вуйлатыше Н.А. Алексеев тарватен. Калтасаште «Ленин корно» икымше марла газетым 1932 ий тӱҥалтыште савыктеныт.

Кодшо курымын 30-шо ийлаже мучаште республикысе марла газетымат лукташ тӱҥалаш шонымаш лийын. ВКП(б) Марий обкомын ответственный секретарьже Чеслав Иванович Врублевский 1937 ий 17 февральыште ВКП(б) ЦК-н печать да издательство пӧлкажым вуйлатыше Тальлан серышым возен. Серышыштыже Башкирий гыч Калтаса район газет редактор В. Искаковым (Янаул район Рабак ялын шочшыжо, коммунистический журналистика институтым тунем лектын, кок ий аспирантурышто шинчымашым поген) Йошкар-Олаш «Марий коммуна» газет редакторын алмаштышыжлан колташ йодын. Но Башкирийыштат республикысе марла газетым лукташ шонымылан кӧра В. Искаковлан ончыкылык у редакцийыш куснаш темленыт. А вара, газетым лукташ тӱҥалын огытылат, В. Искаковым Йошкар-Олаш колтеныт. 1937 ий 10 июльышто тудым ВКП(б) ОК-н печать шотышто инструкторжылан, ик жап гыч «Марий коммуна» газетын ответственный редакторжылан шогалтеныт.

Тыге тӱрлӧ амаллан кӧра кодшо курымын 90-ше ийлаже марте Башкирийыште республикысе марла газет лийын огыл. Тудлан 1991 ий 24 апрельыште Нефтекамскыште шочаш пӱрен улмаш. 

«Чолман» кузе шочын?

«Чолман» газетын шочмыжо мемнан олаште калыкнан тӱвыражым вияҥден колташ тыршыме гыч тӱҥалын. Тыге кодшо курымын 80-ше ийлаже мучаште Нефтекамск олан марий тӱвыра рӱдыш савырнымыже тӱрлӧ мероприятийыште веле огыл палдырнен, калыкыштат ойленыт, верысе кучемат тидым шотыш налын. Концертым, моло мероприятийым тарватыме годым калык дене чӱчкыдын вашлийын мутланаш, нунын ойыштым рашемдаш логалын гынат, тунам мый газет нерген шонымем эше нигӧлан ойлен омыл. 

А кушеч тыгай шонымаш лектын? Тидын шотышто ончыч икмыняр оҥай шарнымаш дене палдарынем. 

Кодшо курымын 80-ше ийлаштыже мыланем ик гана гына огыл Марий АССР-ын Писатель ушемжын кок ийлан ик гана эртарыме «Сылнымут шыже» семинарышкыже мияш логалын. Тиде самырык поэт-влакын мастарлыкым шуарыме школышт лийын.

Шарнем, 1984 ий январь тылзыште «Ончыко» журнал редакций омсам тоштын-тоштдерак почым, пеленем 5-6 почеламутым налынам ыле. Такшым почеламутлан школышто тунеммем годымак шӱмаҥынам, икмыняржым «Ямде лий» газетеш савыктеныт.

С.В. Николаев, журналын тӱҥ редакторжо, мыйым порын вашлие, кушеч улмым пален нале, почеламут-влакым лудын лекте. А вара туран йодо:

- Моло почеламутет уке мо?

Чынжым каласаш логале, мый вет ончыкташ, каҥашым йодаш веле намиенам ыле, чылажым налын омыл.

- Вот мо, шоляш, - мане Семен Васильевич. - Почеламутет-влак сай, лывырге йылман улыт, но тый шукырак возо, тунам сылнымут йыраҥет утларак саскаҥеш, вес гана чыла почеламутетымат колто. А кызыт Марий радиош каена, нуным тушто йоҥгалтарет. 

Тунамак телефон дене Марий радиош йыҥгыртыш. Тыге тудо мыйым мемнан ялыште шочын-кушшо журналист да писатель, Марий радион тӱҥ редакторжо В.И. Ижболдин дене палыме ыштыш.

Тылеч вара кок ий почела самырык-влаклан Йошкар-Олаште эртарыме «Сылнымут шыже» семинарыште лийынам, тушто ойырен налме почеламутем-влакым «Ончыко» журналеш савыктеныт.

Тунам журналлаште але газетлаште савыкталташ пеш куштылгак огыл ыле. Почеламут але публикаций лийже, тудо «кӱын» шуын огыл але шотшо уке гын, нимогай изданийыштат печатлен огытыл. Тыге лудшо дек сай кӱкшытан, чонлан келшыше да сылнештарыме произведений-влак гына шуыныт. 

Ик гана семинар деч вара тунам «Ончыко» журналым вуйлатыше МАССР-ын калык писательже, землякна А.М. Юзыкайн деке пурышым. Кутырен шинчыме годым ушыштем пӧрдшӧ шонкалымашым тӱжвак луктын каласаш логале, вет марий изданий пеш шагал лийын - Йошкар-Олаште республикысе «Марий коммуна» газет да «Ончыко» журнал веле, а тиде сылнымутым вияҥдыме пашаште, эше палыдыме, самырык автор-влакым тидлан шӱмаҥдымаште - пеш шагал. Поснак шӱдӧ тӱжем утла марий илыме Пошкырт кундемыштына. Йӧра эше Мишкан да Калтаса район газет-влакым марла кусарен луктыт…

Александр Михайлович мыланем 1962-1965 ийлаште район-влакым ушымо годым Нефтекамскыште рушла газетым татар, марий, удмурт йылмылаш кусарен лукмо нерген каласкалыш. Варарак район-влакым уэш шеледеныт, марла газетым ончычсо семынак Калтасаште лукташ тӱҥалыныт. Редакций пашаеҥ-влак Илья Караев, Алексей Мурзашев (ончыкылык марий писатель-влак) Нефтекамскешак илаш кодыныт. А. Мурзашев, ик жап «Красное Знамя» газет редакцийыште пашам ыштымек, Йошкар-Олаш куснен каен. 

«Кеч изи паша ышталтеш гынат, пеш сай лиеш ыле. Шукырак марла газет кӱлеш, кушто да кузе лекташ тӱҥалеш - нимогай ойыртемже уке», - Александр Михайловичын шинчаже йылгыжалте. Шонымаш уло гын, тыгай пашалан тыршенак пижаш веле кӱлеш манын сугыньлыш. «Эх, мыняре иленам, эре шочмо Пошкырт кундемыштемат республикысе марла газет лекташ тӱҥалже ыле манын тыланенам», - каласыш чеверласымына годым да мыланем «Ончыко» журналын мер корреспондентшын удостоверенийжым кучыктыш, Башкирийыштат журналым шараш полшаш йодо.

Шонымаш - икте… А кузе тудым шукташ, кушеч тӱҥалаш, кузе негызлаш - тиде весе. Мый шижынам - ты паша куштылго огеш лий.  

Оласе «Красное Знамя» газетын учредительже тунам кокыт ыле: партий горком да оласе Совет. Горкомын тӱҥ пропагандистше вигак каласыш: «Марий калыклан шочмо йылме дене газет ок кӱл. Рушлат сайын умылат». Партий орган-влакын ты проблемым тарватымышт шуын огыл. Мый умылышым, корным тыште огыл кычалман, а оласе Совет гоч пашам ыштыман.

Мыланем, 60-шо ийласе семын, рушла газетым марлаш кусарен лукташ тӱҥалаш кӱлмыла чучын. Но «Красное Знамя» газетын редакторжо Г.С. Завьялова кусарен лукмо газетлан тореш лийын. Ятыр гана вашлийын кутырымек, молан тыге шонымыжымат умылышым. Чынак, марий-влак рушлат сайын умылат, тыгай газет ни йылмым вияҥдаш, ни сылнымут пашам ворандараш ок полшо. «Газетым вигак шкендан шочмо йылме дене луктыда гын, пайдаже шукырак лиеш», - манеш ыле Галина Сергеевна. Ты вашлиймаш-влакым мый кызытат порын тауштен шарналтем.

Нефтекамскыште эртарыме творческий мероприятийлаш Йошкар-Ола гычат палыме журналист, искусство да сылнымут пашаеҥ-влакым ӱжынна. А ик телым, 1991 ий февральыште, М. Шкетан лӱмеш Марий театр дене 1987 ийыште договорым ыштымым шарналтен, тушко телефон дене пӱтыральым да 23 февраль лӱмеш «Марий касышкына» икмыняр артистым але культур пашаеҥым колташ йодым. Геннадий Копцев ден Василий Регеж-Горохов мемнан деке толынат шуыч. А эрлашыжым, ужатен колтымо деч ончыч, ала изиш гынат тыршыме пашаланда полшен кертына манын, мый денем пырля горсовет исполкомын председательже М.Р. Багаутдинов деке мияш келшышт. Тушто верысе марла газет лукмо шотышто йодыш-влакым тарватышна. Марат Рифович пеш тӱткын колышто. Вара шке алмаштышыже А.М. Кулешовым ӱжыктышат, чыла йодышым рашемден, мутланымашым мучаш марте шукташ йодо.  

Тидымат палемден кодынем. Марла газетым мемнан дене гына огыл, Бирскыштат, Уфаштат лукташ шонышо-влак ыльыч. Мутлан, 1989 ий 8 июльышто Уфа оласе Марий клуб республикысе марий-влакын погынымашыштым эртарыш. Тушто «Марий ушемым» ышташ, марла телерадиопередачым намияш, марла газетым лукташ кӱлмӧ нерген йодышым тарватышт да республика вуйлатыше-влак деке серышым колташ пунчалым луктыч.

Ик гана архивыштем аралалтше материал-влакым ончышт шинчышемла, оҥай серышым верештым. «Александр Михайлович! Ибулаевлан мом сӧренам ыле, чылажымат ыштен шуктен омыл. Мутлан, Искандаровын 1 стр. кугытан салам мутшым ямдылаш, Ӱпымарий (Васильев) нерген кӱчыкын сералташ шоненам ыле… А, можыч, материал ситенат шога. Вет Башкирийыштат ямдылат - Ибулаев дене ойлымо… 7.12.89». Тиде Г. Зайниевын А. Юзыкайнлан возымо серышыже. Тушто Уфаште лукташ тӱҥалшаш газет нерген ойлалтеш. Йошкар-Олаште «Ош Виче» лӱман клишемат ямдыленыт улмаш. Но ме нуным ончылтенна. 

Оласе Советын 1991-ше ийысе 5 февральыште эртыше черетдыме сессийыштыже марла газетым лукмо йодышым каҥашышт, газетым лукташ пунчалым луктыч. Вес сессийыште депутат-влак марла газетын пробный номержым ужшаш, аклышаш ыльыч. «Специалистда уке, ӱнарда ок сите» шомак тетла ынже шокто манын, газетлан пижаш логале.

Тунам типографийым Р.В. Ша-куров вуйлатен. Ринат Вахитович депутат-влакын оласе Советыштышт печать паша шотышто постоянный комиссийым вуйлатен. Тудын дене материально-технический да моло йодышлам чӱчкыдын каҥашенна. Газет лукташ жап шумек, Ринат Вахитович мылам Йошкар-Олашке марий шрифтлан миен толаш темлыш, но мыйым паша гыч ышт колто. Садлан тудо шке Йошкар-Олаш кайыш да марий шрифтым налын тольо. Пӧртылмекыже, Йошкар-Олаште тудым пеш сайын вашлиймышт нерген куанен каласкалыш.

Газет лукташ клишем Йошкар-Олаште заказатлышна, тудым 1989 ий 10 декабрьыште Александр Юзыкайн кондыш. А. Юзыкайн дене КПСС Нефтекамск горкомышто В. Зуев да икымше секретарь В. Зюрин деке пурышна. Ик кече гыч Калтасаш кайышна, партий райкомын икымше секретарьже Е.И. Ильчигулов дене кундемысе марла газет кӱлмӧ шотышто мутланышна. Евгений Иликбаевич дене вашлийме годым ыштыме фотом варажым «Чолманын» икымше номержым лукмо годым кучылтым. Тиде илышыште келге кышам кодышо исторический тат улмым тунамак шижынам. Садлан номерат тыгай шӱлышанак лийшаш ыле. Тушко Янаул районышто шочын-кушшо лӱмлӧ йылмызе В. Васильев (Ӱпымарий), писатель А.М. Юзыкайн, олаштына чумырымо «Чолман» усталык ушем нерген материал-влакым пуртенам. 

 «Чолман» газетын икымше номержын могай-гынат ойыртемже лийже манын, орнаментым тушь дене сӱретлен шинчылташем перныш. Тӱҥалтыш номерым лукташ полшаш ончычсо газет пашаеҥ, верысе поэт Илья Караев уло кумылын келшыш. Мый, конешне, тудым «Чолманын» ончыкылык ик пашаеҥже семын ужынам, но Илья Караевич ийготлан кӧра ты пашалан пижын ом керт мане.

И. Караевым марий депутат И.И. Исламаев дене интервьюм ышташ йодым, а моло сомылжым шке ӱмбакем нальым. «Красное Знамя» газет редактор Г.С. Завьялова, ответственный секретарь М.Б. Кайнова номерым кузе макетироватлаш кӱлмым умыландарышт. Депутат-влак газетыште мом возымым умылышт манын, тиде номерымак эше рушла лукташ вереште.

1991 ий 24 апрель. Оласе депутат-влакын сессийышт. Газет ямде, чылан тӱткын лудыт. Иктат ваштареш пелештыше ыш лий. Мыйым редакторлан пеҥгыдемдышт. Марий газет ош тӱням ужо! Мый тунам ты сомылым умбакыже шуйышо-влак, чон йӱлен тыршыше-влак лийыт манын ӱшаненам…

«Чолман» газетын йылмым, тӱвырам вияҥдыме, тӱрлӧ калык-влак коклаште вашкылым пеҥгыдемдыме надыржым аклен, 1994 ийыште Башкортостан Республикын Кугыжаныш Собранийже - Курултай да Правительство республикысе газетым учредитленыт. Тыге «Чолман» лудшо-влакым Нефтекамск оласе гына огыл, республикысе моло район ден олалаште кайыше илыш денат палдараш тӱҥалын, власть орган ден калык коклаште шкешотан «кӱварыш» савырнен. 

«Чолман» республикыште тӱрлӧ йылме дене савыктыме изданий-влак коклаште шке лӱмжым кӱшнӧ куча. 35 ий жапыште редакций пашаеҥ-влак лудшылан 1700 утла номерым ямдыленыт, республикысе илыш, событий, пашаче еҥ-влак дене палдарен шогат.