Молан мераҥын пылышыже кужу

Урал ден касвел Урал воктенсе чодыралаште шордо вуян айдеме-влакын той фигуркыштым муыныт, нуным финн-угор калык-влакын кугезышт ыштеныт. Г.М. Бонгард-Левин ден Э.А. Грантовскийын шонымышт почеш, той саман мучаште индоарий-влак шордын культшым лач акрет финн-угор-влак деч кӱсынленыт. Эше неолит пагытысе саклалт кодшо сӱретлаште азам ыштыше ӱдырамаш-влак пӱчӧ ден шордо чома-влак коклаште улыт. Тыгай сюжетым марий тӱрыштӧ кызыт мартеат ужаш лиеш. Орнамент дене тӱрлымӧ темым Крюкова ден Соловьёван пашаштышт сайын ончыктымо. 

Марий калыкынат пӱтынь илышыже чодыраште эртен, чодырасе янлык-влакын культышт эн тӱҥ значениян лийын. Ананьин тӱвыра жапыште Шордо (пӱчӧ) кӱшыл радаман Юмылан шотлалтын. Тыге Марий Юл кундемысе «волосовский» тӱвыра памятникла гыч остеологий материалым лончылымо лектыш ончыктен: шуко лужо шордын, вара маскан да пӱчын улыт. Шордо ден Пӱчын кышашт тыгак Виловатовский ден Майданский памятниклаштат эн шуко. Ананьин тӱвыра жапыштат Шордо ден Пӱчӧ кӱшыл радаман Юмылан шотлалтыныт. 

С. Нурминский палемден: марий-влакын пӱчӧ «Юмын ойыртемалтше поро кумылжын» палыжлан, а пӱчӧ-влакын тӱкышт талисманлан шотлалтыныт да нуным «илемлаште осал шӱлыш-влакын чояланымышт деч аралыме вер семын поснак пагален ашнат». Тыге XVIII-XIX курымла марте, марий-влакын шонымышт почеш, Водыж Пӱчӧ-айдеме сынан лийын да калыклан вольыкым кӱташ полшен. М.Г. Худяков палемден: марий-влакын пӱчӧ сынан тукым Юмышт уло. 

ЙОМАК

Мланде ӱмбалне икымше янлык-влак толын лекмеке, нунын коклаште тӱҥ янлык шордо лийын. Икана чодыра аланыште шордо ватыж дене мутланен, воктечышт мераҥ кудалын. Мераҥ нунын деке йышт лишемын, пундыш шеҥгек шылын да ойлымыштым колыштын.    

- Янлыклан пуэдышаш тӱкем уло, но янлык-влак шукын улыт, а тӱкӧ шагал. Кӧлан пуаш гын? - йодеш шордо.

Мераҥ йышт колыштеш да шонен шинча: «Мыланемат тӱкӧ возеш гын, сай ыле. Мо дене мый моло янлык деч уда улам?» 

- Тиде тӱкым пӱчылан пу, тушман деч аралалташ тӱҥалеш, - вашешта шордылан пелашыже. 

- Йӧра, келшем, - ойла шордо. - А тиде кугу тӱкыжым кӧлан пуаш? 

Тыге мутланымым колын, мераҥ чытен ок керт, муш шеҥгеч вуйжым луктын кычкыралеш: 

- Тиде тӱкым мылам пу, мылам, мераҥлан!

- Мом ойлет, шольым? - ӧреш шордо. Туге гынат мераҥлан тӱкым кучыкта. 

Мераҥ куана, кок могырыш тӧрштылаш тӱҥалеш, кушталтенат колта. Кенета кож ӱмбалне ур тӧршталта, мераҥын вуйышкыжо кугу пӱгыльмӧ волен возеш. Мераҥ пеш чот лӱдеш, тӧршталтен кудал колта! Торашке каен ок шукто, тӱкыж дене вондер коклаш пӱтырналтеш, утлен ок керт да лӱдын варгыжеш. А шордо ден ватыже утен каен воштылыт.

- Уке-уке, шоляш, - каласа шордо, - тый лӱдшан улат, а лӱдшылан кугу тӱкат ок полшо. Тӱкӧ олмеш кужу пылышым нал-ян, тек чылан палат: тый шолып колышташ йӧратет. 

Тыге мераҥ тӱкӧ деч посна кодын, а пылышыже кужу-кужу кушкын.