Мемнан шарнымаште ила. И.С. ГАРЕЕВЫН шочмыжлан - 55 ий

И.С. Гареев 1971 ий 22 июньышто Мишкан районысо Нерге ялыште шочын. Вич ияшыж годым икымше классыш тунемаш каен. Икымше туныктышыжо шке аваже, М.А. Гареева, лийын. Мария Алексеевнан каласкалымыж гыч, Игорь Сайпанович изинек чолгалык да организатор мастарлык дене ойыртемалтын. Школысо чыла мероприятийыш уло кумылын ушнен, инициативный да ответственный тунемше лийын. Школым отличий дене тунем лекмек, Марий политехнический институтыш тунемаш пурынеже улмаш. Медалян выпускникым кеч-могай вузыштат куанен вашлийыныт, но пӱрымаш шке семынже савыралын. Ала-могай палыдыме вий рвезым Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетышкыже тунемаш каяш таратен. Тушто тудо 1987-1992-шо ийлаште кыртмен шинчымашым поген, шымлыме пашалан кумылаҥын да шочмо марий калыкын историйжылан, тӱвыражлан, йылмыжлан кугу тӱткылыкым ойырен.

Игорь Сайпановичлан университетыште тунемаш куштылго лийын. Туныктышыжо-влак талантан выпускниклан вуз деч вара тушанак пашаш кодаш темленыт. Паша корныжо отечественный историй кафедрын ассистентше должность гыч тӱҥалын, 1994 ий гыч кугурак преподаватель лийын. Марий кугыжаныш университетын отечественный историй кафедрыж пеленсе аспирантурыш тунемаш пурен. Келге да фундаментальный историк семын вияҥмаштыже тудын научный вуйлатышыже, профессор А.Г. Иванов кугу рольым модын. 

Аспирантурышто тунемме ий-влак (1995-1998) пайдалын эртеныт. И.С. Гареев 1999 ийыште Башкир кугыжаныш университетын диссертаций советыштыже «Марийские крестьяне Прикамья и Приуралья в XVIII - первой половине XIX вв.» темылан кандидатлык диссертацийым сайын арален. Тиде паша марий калыкын историйжым шымлымаште кугу надыр лийын.

Диссертаций совет самырык ученыйын шымлымашыжым кӱкшын аклен. 2000-ше ийыште Бирск пединститутышто историй факультет почылтмек, Игорь Сайпанович шке шочмо кундемыштыже, кызыт гына ыштыме структурышто пашам ышташ ӱжмашым налын. Институтын ректоржо С.М. Усмановын темлымыжым шотыш налын, 2002-шо ийыште Марианна Павловна пелашыже да Юлиана ӱдыржӧ дене шочмо кундемыш пӧртылын. Марианна Павловна Краснокам район Ушмен ялеш шочын-кушкын, Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетшым тунем пытарен.

Игорь Сайпанович ден Марианна Павловна историй факультетыште уло кумылын пашалан пижыныт. Игорь Сайпанович тунемме программым чумырымаште, методике материалым ямдылымаште да у студент-влакым ушымаште чот тыршен. Келге анализ да тунемме материалым оҥайын почын пуэн моштымо дене ойыртемалтше лекцийже-влак студент-влакланат келшеныт. Игорь Сайпанович моткоч кумда эрудициян ыле, тидыже кугу аудиторийлан неле материалымат куштылгын умыландараш йӧным ыштен. Тудо  тӱрлӧ дисциплиным намиен: «История России с древнейших времен до начала XVI века», «История России XVIII века», «Историческое краеведение», «История государственного управления в России», «Документоведение», «Организация и технология документационного обеспечения управления». 

Шке вий-куатше да лектышыж дене Игорь Сайпанович историй наукым вияҥдымаште, карьера шотыштат кугу кӱкшытыш шуын: 2003 ийыште доцент лӱмым налын, а вара деканын алмаштышыжлан (2003-2007 ийла) ыштен, Российын XX курым мартенсе историйже да документоведений кафедрым вуйлатен (2007- 2010 ийла). Вара тиде кафедр философий да социально-гуманитарный кафедр маналташ тӱҥалын, умбакыжат тудым Игорь Сайпановичак вуйлатен. 2008 ий апрельыште тудлан Российын ХХ курым мартенсе историйже да документоведений кафедрыштат доцент лӱмым пуэныт.

Пӱрӧ ола историйлан поян, а ола йырысе мланде-влак ожсекак эрвелмарий тӱвыра да историй рӱдерлан шотлалтыт. Сандене Ош Виче кундемыште илыше марий-влаклан эрвелмарий кокла гыч лекше да шке калыкнан историйжым шымлыше шанчызе улмо моткоч шерге. Чынак, эрвелмарий калыкын историйже XXI курым тӱҥалтыш марте чыла шотыштат йомак да преданий кӱкшытан лийын. Но Игорь Сайпановичлан кӧра эрвелмарий-влакын историйыштым шымлыме паша кугу кӱкшытыш шуын. Тыге, мутлан, Мишкан районысо марий-влакын историйыштышт ондак шарлыше, но йоҥылыш «Чураевоцентричный» версийым тӱрыснек шӧрымӧ, тудо лач Чорай ялын историйжым тоштемдарышашлан кӧра гына кучалтын. Шымлымаш ончыктен: чынжымак, историй источник-влак почеш ты кундемыште рӱдӧ да эн тошто илемлан Кугу Соказа ял шотлалтеш.

Архивлаште кыртмен пашам ыштымаш ончыч палыдыме ятыр документым муаш да нунын дене шанче пашаеҥ-влакымат палдараш йӧным ыштен. Тидыже, тошто миф-влак деч кораҥын, ожнысо чын сӱретым почын ончыкташ полшен. Игорь Сайпанович эрвелмарий-влакын историйыштым аралыше шанчызе лийын, ондалкалымаш да шке шонен лукмо деч арален. Шанчызын да тудын тунемшыже-влакын эрвелмарий-влакын историйыштым шымлыме кӱлешан пашашт коклаште икмыняржым ончыктен кодынем. Тиде «Шочмо ялем: Из истории деревни Чебыково Мишкинского района Республики Башкортостан» (Бирск, 2003), «400 лет на башкирской земле. Очерки истории деревень сельского поселения Большесухоязовский сельсовет Мишкинского района Республики Башкортостан» (Бирск, 2006), «Очерки дореволюционной истории села Чураево Мишкинского района Республики Башкортостан» (Бирск, 2006), «Язычество в крае» (в сборнике «История Башкортостана во второй половине XIX - начале ХХ века», Уфа, 2007), «Мой край родной: очерки истории с. Ивачево Дюртюлинского района Республики Башкортостан» (Бирск, 2007), «Очерки истории марийских деревень Янаульского района Республики Башкортостан» (Бирск, 2008), «Марийские крестьяне Прикамья и Приуралья в XVIII - первой половине XIX вв.» (Бирск, 2014). 

Нине паша-влак архив пашалан да шымлымылан кӧра эрвелмарий-влакын историй да тӱвыра поянлыкыштым шымлымаште да арален кодымаште кугу надырыш савырненыт, Пошкырт кундемын историйыштыже у лаштыкым почыныт. 

И.С. Гареев эрвелмарий-влаклан тӱҥ да икымше кӱкшытан историк лийын кодеш, тудын фундаментальный историк семын ыштыме суапше калыкын историйыштыже курымеш аралалташ тӱҥалеш. Шанчызе, университетысе туныктышо, туныктымо процессын организаторжо - нине тӱрлӧ пашалаште тудын моткоч шуко шӧрынан еҥ улмыжо палдырнен. Лач тыгай тудо мемнан шарнымашеш кодын. Наукылан ыштыме надырже, педагогика пашалан ӱшанле улмыжо, айдеме койыш-шоктышыжо - чыла тиде тудын туныктымо, тудын дене йыгыре пашам ыштыше еҥ-влак коклаште ила да умбакыжат у пашалан кумылаҥдаш тӱҥалеш.