Пашаж дене чапым налын

С. Новиков 1946 ий 29 мартыште Тынбай ялеш шочын. Ялысе кандашияш школ деч вара Уфасе финанс техникумышто тунемын, Горький оласе Всесоюзный заочный финанс да экономика институтышто шинчымашым поген. Ятыр ий бухгалтерлан, ревизорлан, экономистлан ыштен, 1993-2014 ийлаште «ФинВест-Аудит» фирмым вуйлатен, «Российын эн сай аудиторжо» конкурсышто сеҥен. Кужу жап Уфа оласе «Ош Виче сем» ансамбльын администраторжылан тыршен. Шымлыме пашаже-влак «Хозяйство и право», «Бухгалтерский учёт», «Финансовая Россия» да моло журналеш савыкталтыныт. Шочмо йылмына дене лектын шогышо «Чолман» газетын ÿшанле йолташыже: тышан историй, юмынйÿла, йылме, тÿвыра нерген шонкалымашан ятыр статьяже лектын. «Истоки», «Кудо-Коду», «Марий Эл», «Кугарня» газетла денат кылым кучен. «Йоча жапемын йомакше» сылнымут книган авторжо. 2004-2012 ийлаште Мер Каҥашын еҥже лийын. Уфасе Марий национально-культурный ушемым, Башкортостан Республикысе Марий мер толкыным вуйлатен. Шочмо калыкнан тÿняумылымашыже нерген «Космическая философия и космополитическая экономия», «Сандалык - Ош Кугу Юмо», «Марий лÿм-влак мутер», «Марий сугынь», «Юмо дене пырля», «О Поро Юмо», «Восточные марийцы. Философия, история, люди» (7 том) шымлыме книга-влакым савыктен. Семён Сергеевич марий калыклан поро да волгыдо ончыкылыкым тыланен, марий йÿлам арален кодымо верч уло чон дене, лым лийде тыршен.

С.С. Новиков - ялнан пагалыме еҥже. 2012 ийыште пелашыж дене пырля Уфа гыч шочмо ялыш илаш куснышт, чапле пӧртым чоҥен шогалтышт. Зинаида Сайрановна дене коктын поян сад-пакчам, шуко мотор пеледышым ончен куштат. Шошо гыч тÿҥалын, лум вочмеш, сад-пакчашт да оралтышт йомак кугыжанышыш савырна. Ийготышт уло гынат, вÿташте казам да чывым ашнат. Новиковмыт 41 ий ваш келшен да икте-весылан эҥертен илат, икшывышт, уныкашт-влакын унала толмыштым куанен вучат.

Йырым-йырысе пÿртÿсым арун кучымаште, ял кумалтышыште, Султан керемет отышто ачалыме пашам шуктымаште Семён Сергеевич эре ончылно лийын. Шуко еҥлан ой-каҥаш дене полшен, школышто тунемше-влак дене ятыр гана вашлийме годым шке илыш опытшо да умылымашыж дене палдарен. Школлан музыкальный аппаратурым, шке кÿшеш савыктен лукмо ятыр книгажым пӧлеклен. Меценат койышыжат поро кумылан улмыжым ончыкта. С.С. Новиков шуктымо пашаж дене кугу пагалымашым да чапым сулен. Ял калыкна тудын дене кугешнен ила.

Пашажым аклен, Башкортостанын Тӱвыра да Марий Элын Тӱвыра, печать да национальный политика шотышто министерствышт С.С. Новиковым ятыр Чап грамот дене палемденыт, Йыван Кырлан юбилей медальжым кучыктеныт. Тудо тыгак Яныш Ялкайн лÿмеш премийын лауреатше улеш. 2025 ийыште, суапле пашажым кӱкшын аклен, «Онар» орден дене суапландареныт.

С.С. Новиков марий космофилософийлан негызым пыштен. Теологий дене кылдалтше йодыш-влакым эн ончыч тарваташ тÿҥалын, экономика дене келге шинчымашыжлан кӧра космоэкономикылан тÿткышым ойырен. 

 - Шуктымо пашадам, эртыше жапым савырнен ончалын, марий калыклан мом тыланеда? - йодым юбиляр деч. 

- Кажне кундемын, калыкын шке историйже уло. Тудым шымлен да ончыкылык тукымлан палдарен шогыман. Историйым сайын пален, калыкнан тÿвыражым, юмынйÿлажым, йылмыжым арален кодаш тыршыман. Тидлан самырык-влакым шымлыме пашам шукташ кумылаҥден шогыман. Кова-коча, ава-ача икшыве-влакым изинек калыкнам пагалаш туныктышаш улыт. 

Марий калык тидымат сайын умылышаш: шочмо йылмым мондыман огыл, вет тудо кугезына-влакын пуэн кодымо поянлыкышт. Йылме йомеш - калыкат пыта. Тидыже тукым кылым кÿрлмӧ дене иктак. Тидым шукын умылаш огыт тырше гынат, тыгай койышын ончыкылыкшо сай огыл… Ават-ачат, тукымет марий гын, нигунам моло калыкыш савырнен от керт, койыш-шоктышет дене садак марий кодат. 

Ме, марий-влак, икоян лийшаш улына. Шке калыкнам пагален моштыман. Тунам гына моло калык мемнам пагалаш тÿҥалеш. 

Семён Сергеевичын поро тыланымашыжлан таум ойлена да йыргешке лÿмгечыж дене шокшын саламлена. Пеҥгыде тазалыкым, кужу ÿмырым, вий-куатым тыланена.