Геройла вуйжым пыштен…

Телым суртышто вольыкым ончаш полшыман, лумым куыман, вӱдым нумалман да тулеч молат. Мемнан жапысе йоча-влакын чылаштынат  тыгайрак кече режим лийын, манаш лиеш. Школыш автобус кондыштарен огыл, шокшо кочкышым пукшен огытыл. Кажне ял калык могай-гынат колхозышто шотлалтын.

Кугем шумек, кажнына шке илыш корныжым ойырен. Суртышто ача-авана гына кодыч. Кертмына семын миен коштына, кажне кечын телефон дене ойласаш тыршена. Ачай ден авай коктын, шке ыҥгайлыкышт дене илат-кутырат, еҥ-влак мийыме годым ноена маныт…

Володя шольымын шижде колен колтымыж дене чыланат пеш кугу ойгыш пурышна… Но илыш ончыко кая. Жап эрта. Ойго эркын мондалтеш. Шӱмыштӧ гына ала-могай умылыдымаш кодеш: кузе тыгай эҥгек век шижде, вучыдымын лийын…

СВО тӱҥалмеке, Валерий шольым мобилизаций радамыш логале. Ийготшо ыле гынат, торешланен мойн ыш кошт, «Кайыман гын, кайыман» манын кайыш. Кок ий наре артиллеристлан служитлыш. Тушеч пеш звонитлымаш уке ыле: огешат лий да мемнам артыкшым тургыжландарымыже шуын огыл. Шольым-влак да ватыже кузе да кушто улмыжым ойлен шогат ыле. Отпускыш толмыж годым мемнан декат унала мийыш.

Ынде теве чылажымат эртыше жап дене возаш логалеш. Тений 2025-ше ий 25-ше апрельыште шольымым пытартыш корныш ужатышна. Тудо шке вуйжым Курск мландыште тыныслык верч пыштен. Шочмо ялышкына геройла пӧртылын. Ача-авалан, ешыжлан, родо-шочшо-влаклан пеш кугу ойго. Шуко мутым возаш лиеш тидын нерген. Лач шольынам да изанам, авай-ачайлан эргыштым, ватыжлан пелашыжым, икшывыже-влаклан ачаштым пӧртылташ огеш лий. Шинчавӱд гына чарныде йога. Да шӱмыштӧ эше ик мондаш лийдыме ойго… Валерий шольымым ужаташ шуко калык погынен ыле: родо-шочшо-влак, паша верже гыч йолташыже-влак, район администраций гыч…

Шольым эртак тугай лийын: чын, пашам йӧратыше, вес еҥлан полшаш тыршыше. Школым тунем лекмек, ик жап Тӧлдӧ ял воктенсе кермыч заводышто пашам ыштен. Тусо кугурак йолташыже-влак шарнат дыр тудым. Армийыш кеч-кузат каяш шонен. Изирак гына эҥгеклан верч тудым ынешт колто улмаш. Кабинетлаште коштын, разрешенийым налын кертын. Чоҥышо батальонышто служитлаш тӱҥалын. Армий гыч профессионал чоҥышо лийын толын. Тушто паша опытым поген, а теорийжым армий деч вара пашам ыштымыж годым тунемаш, шымлаш тӱҥалын. Книгам, журнал-влакым лудаш йӧрата ыле. Телевизор дене «Дискавери» каналым ончаш келша ыле. Уфашке унала мийымына годым южо передачыжым мыланнат ончыктен. 

Йӱдвел кундемыште, Уфаште, Башкирий мучко тӱрлӧ объект-влакым ыштымаште тыршен. Тидын нерген кином возаш лиеш: кушто, кунам, могай гына стройкышто лийын да,  чоҥен-сӧрастарен шуктымешке, могай гына пашам ыштен огыл! Чыла пашалан мастар ыле. Уфаште иктаж-могай выставка (тӱрлӧ чоҥымо ӱзгар, у техника) лийын гын, шольым эре тушко коштын да шкаланже пашалан кӱлешанжым наледен. Мемнан декат йолташыже-влак дене пырля шке оборудованийже дене пӧртнам ышташ полшаш толыныт ыле. Уфа велнат, тӱрлӧ районлаштат шуко еҥлан полшеныт. Тудо йодшо-влаклан ик ганат тупынь лийын огыл. Вара пашаштыже бригадирлан шогалтеныт, «Заслуженный чоҥышо» лӱмым пуэныт. А мыняр еҥ тудын тунам эше айлен илыме изи гына пачерыштыже мален лекташ верым муын. Пелашыжат чоҥымо пашаште тыршен. Туштак палыме лийыныт да ешым чоҥеныт. Ваш-ваш йӧратен илен, кок икшывым куштеныт. Эргышт армийыш миен толын да шке пашалан тунемеш, ӱдырышт школыш коштеш. Коктынат аваштлан йолташ да эҥертыш улыт. 

Шольым яра канен кияш огеш йӧрате ыле. Курорт да санаторий-влакыш коштын огыл, оласе илыш деч дачыштыже канен. Туштат чыла шкеак чоҥен. Ик гана веле мыланна пырля ик путешествийыш миен толаш перныш. Ик кеҥежым Йошкар-Олаш автомашин дене пеш оҥайын, веселан коштын толна. Икыҥгай Озаҥ олашкат пурен лекна. Изирак компанийнам тӱрлын-тӱрлын шогалтылын возгалыш. Фотоаппарат да телефон дене возгалаш йӧрата ыле. Шке жапыштыже полароид фотоаппаратым налын ыле. Племянникше-влакым, изи-влакым возгален. Тудо фотокартычке-влак кызытат улыт. Варарак муро кассета-влакым колышташ диктофоным налын… Ынде шарнаш, «ыле да ыле» манаш гына кодеш.

Шольым Курск мландыште геройла шке вуйжым пыштен. Кок ий тудым Ош Кугу Юмыжо саклен кондыштарен. Лийын шуктен сай артиллерист, ӱшанле салтак, сандене тудым ончыл линийыш вес тӱрлӧ войскаш колтеныт. Уже тунамак илыше кодаш, мӧҥгӧ пӧртылаш шанс шагал улмым пален. Ватыжлан да шольым-влаклан тугак каласен. Тиде ситуацийым, шольымын шонымыжым, бой деч ончычсо действийже-влакым шоналтем, да эртак шинчавӱд лектеш. Шольымын илышыже ӱмыр лугыч лийын. Капше кужу жап, тушман-влакым поктен колтен, вер-шӧрым эрыктымешке, тусо пасуштак киен. А ме пытартыш марте ӱшаненна - а, можыч, чонан кодын, а, можыч… 

9-ше май кечын Тӧлдӧ ялыште обелиск воктен погынымаш лийын. 2025-ше ий Ачамландым аралыше-влаклан лӱмлалтын. Шочмо Элжым арален, шке вуйжым пыштен Валерий Аплаевич Апаев. Ешыште ме тудым чылан изинек Валерик манына ыле. 50 ияш лӱмгечыже марте изиш гына илен шуктен огыл…