«Шочмо ялым тораште илыме годым аклет»

Тыгай ойыртемалтше еш кажне ялыште уло, докан. Но, чумыр ончалмаште, илышыште тыгай еш шуэн вашлиялтеш. Пуйырышо нуным шочмышт годымак ваш ышташ шонен, очыни. Уке гын, тыге лиеш ыле мо? Коктынат Илиш районын, но тӱрлӧ ялла гыч улыт - Октябрь ден Марин ял коклаште нылле уштыш утла погына. Йоча жапышт шочмо ялыштышт эртен. Ивук чӱчӱн армийыште служитлен пӧртылмешкыже, икте-весышт дене ваш ужын огытыл. Коктынат шуко икшыван ешыште шочын кушкыныт гынат, койыш-шоктыш дене вожылшан лийыныт. 

Ивук чӱчӱ Асылбика ден Николай Байбатыровмытын кандаш йочан ешыштышт нылымше икшыве улеш. «Ӱдыр-влак деч вожылам ыле, - шыргыжал каласкала тудо. - Армий гыч пӧртылмеке, 1981 ий ноябрь тӱҥалтыште кастене еҥгам да изам деке мийышым. Мутланыме годым, альбомышто артистлан ушагыше чевер ӱдырын фотожым ужын, «Тидыже кӧ, могай артист?» йодым. «Тиде артист огыл, мыйын йолташ ӱдырем», - вашештыш еҥгам. «Таҥже уло мо?» - пеш палынем. «Уке». «Тугеже мыйын лиеш», - пуйто вес семын лийынат ок керт гай ӱшандарен каласенам. Тыге фотокартычке гыч йӧратымаш тулото шижмашем ылыже». 

Эше тунам йыҥгыртен мутланаш кӱсенеш кондыштарыме телефонат лийын огыл - кылым серыш гоч кученыт. 

«Октябрь пайремлан Мария Уфа гыч ялыш толшаш», - ик жап гыч увертарыш еҥгам. Мый, салтак гыч пӧртылшӧ самырык еҥ, пеҥгыде шонымашан лийынам, докан: Езбика акам деке куржын миен, мо-кузежым умылтарышым, да пырля шонкалаш тӱҥална. Мариян пӧртылшаш кечын, «Запорожец» машина дене лектын, икымше автобус гыч пытартыш рейс марте вучышым. Ушыштем, корнышто палыме лийын, тудым еҥгам дек унала наҥгаен, шешкылан налын пураш шонымашат пӧрдын. Но пайремлан тудо ала-могай амал дене мӧҥгыжӧ толын кертын огыл. Тидлан кӧра тунам моткоч шӱлыкан лийынам, йӧра кеч Езбика акамын «ӱшанетым ит йомдаре» манын лыпландарымыже чон вургыжмашым изишак куштылемден. А эше мый кечын изам-влак деке ӱдырын фотожым ончалаш коштам ыле… Тидым шижын, еҥгам фотокартычкыжым мылам пуо. Шӱм пелен кондыштараш тӱҥальым. Тыге эркын У ий пайремат лишеме...

Изам ден еҥгамат планым ыштеныт улмаш. 31 декабрь кастене изам ойла: «Ивук, погыно, Мария У ийлан мӧҥгыжӧ пӧртылын, тудым тылат налын кондаш кӱлеш. Вес тыгай тат ок лий. Чие, кӧстенечым нал. Туларташ еҥгатымат налына. Чечас автобус толеш, ямдылалт». Мылам мӧҥгеш чакнаш ок лий, арамлан фотожым шӱм пелен кондыштарем мо? Тыге каҥашен, кӧстенечым темыме сумкам кучен, авамын поро сугыньжо дене Мариныш тарванышна. 

1981-ше ий. 31 декабрь. Мариян шочмо суртышкыжо миен пурышна. Изам ден еҥгам мыйым кузе гына ышт мокто!»

Мутланымашыш Мария акай ушныш. «Йӱштӧ юж дене пырля пӧртыш вич-куд еҥ пурен шогале. Клубыш У ий пайремыш ӱжаш, Лумӱдырлан налаш толыныт шонышым, - шарнымаш мундыражым рончен, ойлаш тӱҥале тудо. - Но трук ӱстембак черык дене кочывӱдым луктыч, пашмак, ӱшкыж нерген ойлаш тӱҥальыч. Ивук ончыкырак лектын шогале. Умылаш тӱҥальым: туларташ толыныт. Ӱдыр вет - шинчам нӧлталашат вожылам. Йошкаргышым, но ик шинчам дене аклен ончал шуктышым содыки: сай йыгыт. Тулартыше-влак Ивукым моктат: пашаче, уста кидан, армий гыч пӧртылын веле… Портышкемым ыштен мошта, эсогыл коваштымат ийла! 43 ий пырля илен, Ивукын ыштыме портышкатамат, коваште гыч ургымо кӱрыкымат чиен омыл (воштылеш - авт.). Тулартыше-влак ча-а-пле ыльыч! «Коваштымат ийла» шомак деч вара «Тыгай уста рвезыланат от лек гын, Мария, кӧлан лектат?» шоналтышымат, келшен, чаркам подыльым. Ту жаплан авам-ачам уке ыльыч - ӱмырышт кӱчык лие. Ӱдыр ӱмырат кучык, садак кунам-гынат марлан лектын, ешым чоҥыман. 

Тыге ме ик еш лийын илаш тӱҥална. Йӧратымаш тулотына утыр талынрак, виянрак йӱлаш тӱҥале. Авана пелен кум тылзе илымек, пошкудо ялыште изи пӧртым налын, посна лекна. Тунам Октябрь ялыште яра пӧрт йӧршеш уке ыле. Вес калык манын, тургыжланыме ок кӱл: шке проста лият гын, еҥ-влак тый декет шупшылалтыт. Кок-кум кече коклаште пошкудына-влак (пуйто мемнам вученыт) пурышт, кӧ пӱкеным, кӧ кочкаш киндым, шылым конденыт. А эше, когыньнанат гармоньым шоктымынам пален, Ивук уке годым ӱдырамаш-влак «Музиканетым шокталте-ян, ӱдырем» йодыт ыле. Поснак Мирзаян-абый ден Танзила-апа дене келшен илышна. Мыят, пелашемат ялысе фермыште тыршенна. 

Поче-поче эрге ден ӱдырна шочыч. Ава-ача икшывыжлан эре сайрак илышым тылана, меат огына ойыртемалт. Ялыштына йочасад лийын огыл, тӱҥалтыш школ гына. Йоча-влак 4-ше классыш латвич уштышым йолын коштыныт. Тушто арня мучко интернатыште иленыт. Каныш кечылан «попутка» дене, чӱчкыдын йолынат мӧҥгӧ пӧртылыныт. 

Ивук дене ятыр шонкалымек, икшыве-влаклан верч Свердловск олаш илаш куснаш шонен пыштышна. Ондак пелашем, каен, ныл тылзе стройкышто ыштыш, тыге тӱшкагудышто 18 квадрат метран пӧлемым нале. Паледа ыле гын, кузе ме тидлан куаненна! Илен-толын, пачернат лие. Тыге йоча-влак кушкын шумеш, коло кок ий, олаште илышна. Йоча-влак ешаҥыч».  

«Туге гынат, чонна эре ялыш шупшын, - пелашыжын мутшым шуя Ивук чӱчӱ. - Олаште шке пачеран лиймеш, мыняр «шинчалым нуленна»! «Толза, илыза» каласен, авана деч посна мемнам нигӧ нигушто вучен шинчен огыл. Шочшына-влак вученыт, но вет ялыштат илаш пӧрт кӱлеш... 

Иктым каласынем: шочмо кундемын, ялын акшым ӧрдыжтӧ, тораште лиймет годым шижат. Эше ГДР-ыште служитлымем годым, постышто шогымо татыште шинчаончалтышемым эре эрвелыш, шочмо ял могырыш, виктарымемым шижам ыле. Свердловск олаштат чӱчкыдын шочмо-кушмо вер-шӧр велышкыла савырнен онченам. 

Октябрьыш, Мариныш  еш дене кажне кеҥежым унала толынна. Коремлаште, чодыраште, пӱяште, куэрлаште йолын коштынна. Шочмо велым ончен, южшым шӱлен темын огынал. Эсогыл пареҥге пакчажат чонлан тунар сылнын чучын! Чонна мемнам ялыш ӱжын. Тунамат, кызытат Алеш чӱчӱ ден Пелагея акайын ялнам сылнештарыше суртыштым ончен, эре «Ялыш илаш пӧртылам гын, нунын гаяк мотор пӧртым чоҥена» шоненам…   

Шонымашем шукталте! Олаште коло кок ий илымек, ялыш пӧртылна. Ту жаплан яллаште яра пӧрт-влак лийыныт. Илаш йӧрышыжым ойырен, пӧртым нална. Ялыште пӧртан лиймеке, шочмо велыш ола гыч вигак куснен толын огынал. Ондак ялыште отпуск жапыште веле шке пӧртыштына иленна. Мемнам ушдымылан шотлышыжат уло, очыни. Чонна кузе йодын, туге ыштенна. «Чонжо йодмо почеш илыше кишкым кочкын» манын, арамлан огыт ойло, очыни. Йӧршешлан пӧртылмӧ ийыште ялыште у пӧртым чоҥышна. Варарак мончам, вӱтам, гаражым - чыла уым ыштышна. Шкеат верысе озанлыкыште пенсийыш лекмеш тыршышна. Ола гыч отпусклан толшо икшывына, уныкана-влакын, шочмо ялнан южшо дене шӱлен, пӱртӱсын чеверлыкшым ужын, ялым йӧратыме кумылышт вияҥеш. Ончыкылыклан ӱшан уло: мемнан уке лиймекынат пӧртнан окнаже волгалташ тӱҥалеш». 

Музиканым Мария акай ден Ивук чӱчӱ коктынат чонышт йодмо почеш шоктат. Тидын нерген Мария акай тыгерак палемдыш: «Тунар чот шокташ тунеммем шуын! Ачам «Музиканым шоктымаш ӱдырамаш паша огыл» манын шыдешка ыле гынат, шинча ончыланже кояш огыл манын, кеҥежым мый олма пакчан мӱндыр лукышкыжо каен але южгунам мончашкат пурен шинчын шоктенам. Эн ончыч уремыште мурен коштмо кужу семым тунемым. Тунам, кас шумеке, ӱдыр-влак ялын ик мучашыж гыч весыш мурен-мурен савырнат ыле. Шоҥгыракше, окнажым почын, мемнан дене пырля мурен, самырык жапшым шарналтен. Мый нунын пелен шоктенам, тыге моштымашем эркын шымарген. А Мариныште ялысе рвезе ден ӱдыр-влак пакча шеҥгелне Ош Вичын кӱкшӧ серешыже погыненыт. Куштеныт, такмакленыт, муреныт. Ӱдыр-влакын мурышт торашке йоҥген. Мемнан тукымышто семӱзгарым шоктен моштымаш вӱр дене толеш докан. Ачамат, иза-шольым-влакат музиканым сайын шоктат. Тиде моштымашна ок кӱрылт, шонем.

Мемнам ончен, ӱдырнат шокташ тунеме. Чонем тачат музиканым шоктен мураш йодеш. Пӧртыштӧ шкетын лиймем годым кидыш гармоньым налам да, кӧрыкшым шупшылын, рвезе годсо мурына-влакым шуйдарем».

Ивук чӱчӱланат шокташ тунемде нигузе! Тудын кок акажат яндар, виян йӱкан улыт. Нунын мурымыштым колын, шӱшпык кӧранен шыпланен да, таҥасен, сылнынрак шӱшкаш тыршен. Федя изажат изинек гармоньым шоктен. Куд эрге гыч чыланат, музиканым кучен, шокташ тунемашак тыршеныт. Асылбика авашт могай гына мурым пален огыл! Палыдыме мурыжат лийын огыл, очыни. Пӧртыштышт музикан эре лийын, тудлан пуракаҥаш жап кодын огыл. Икте пудырген гын, весым налыныт. Тыге эркын шокташ тунемыныт.

Ивук Николаевичын ялым йӧратымашыже - тиде яра мут огыл, шонымашыже пашаштыже коеш. Тудо, шкеак ыштен, пашалан кучылтмо арвер-влакым кодаш шӱгарлаш будкым намиен шындыш. Ялыштына эртарыме субботниклаште, пушеҥгым шындымаште, куштырам погымаште тудо эре калык дене пырля улеш. Сурт-пече йырысе шудыжо эре солалтын, погалтын. Кугу Ачамланде сарыште вуйыштым пыштыше землякна-влаклан стеллым шогалташ кӱлмӧ шонымашымат тудо тарватен. Ялна пеледме, тӱзланыме верч тургыжлана, вий шутымын полша. Теве тыгай ура, кумда, илышым йӧратыше еш ила ялыштына. Тыгай еш-влак лийыт гын, ялна ок йом - ончыкыжат илаш тӱҥалеш.